Azərbaycanda işçilərin istismarı haqqında danışmaq artıq yeni məsələ deyil. Uzun iş saatları, aşağı maaş, əmək müqaviləsindən yayınma, işçiyə vəzifəsindən artıq işlərin yüklənməsi, istirahət və fasilə hüquqlarının məhdudlaşdırılması barədə şikayətlər illərdir səslənir. Aktuallığını heç itirməyən bu şikayətlər son vaxtlar soisal mediada daha çox aktuallaşıb.

Markoff, Las Vegas, Olivia, Bantik, Spark Market, Rahat market, Tamstore, OBA Market, Xırdalan Mall, Azza və digər obyektlərin adları müxtəlif işçi şikayətlərində hallanır. Paylaşımlarda bəzi işçilər gündə 12-13 manat qarşılığında 12, bəzən 15-16 saat işlədiklərini, müştəri olmadıqda oturmağa icazə verilmədiyini, yemək üçün cəmi 20 dəqiqə, çay üçün isə bir neçə dəqiqə fasilə verildiyini bildirirlər.

Müxtəlif iş yerlərindən gələn eyni məzmunlu şikayətlərin çoxalması artıq ayrı-ayrı hadisələrdən daha böyük problemə işarə edir. Gündə 12-13 manat, 12 saat iş... Bir saatlıq əməyə təxminən 1 manat.

Bunun adı nədir?

Əmək münasibəti, yoxsa insanın ehtiyacından istifadə edərək onun əməyini mümkün qədər ucuz almaq? Əmək Məcəlləsinin 89-cu maddəsi normal iş vaxtını gündə 8, həftədə 40 saatla məhdudlaşdırır. İş vaxtından artıq əməyə görə isə qanun əlavə ödəniş nəzərdə tutur. Deməli, “bizdə iş belədir” ifadəsi 12-15 saatlıq iş rejimini qanuniləşdirmir.

Daha absurd vəziyyət isə işçi işdən çıxmaq istəyəndə yaranır.

Məsələn, sosial şəbəkədə bir işçi Bantik kosmetik mağazasında 10 gün işlədiyini, iş şəraitinə dözə bilmədiyi üçün ayrılmaq istədiyini və həmin günlərin əməkhaqqını tələb etdiyini bildirib. İddiasına görə, ona “bura uşaq bağçası deyil ki, 10 gün işləyib pul alasan” cavabı verilib. Bəs bu halda işçi işlədiyi günlərin pulunu hansı əsasla itirməlidir?

Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsi əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçiyə düşən ödənclərin tam məbləğdə həmin gün verilməsini nəzərdə tutur. İşçinin 10 gün işləyib sonra işdən ayrılması həmin 10 günün əməkhaqqını ləğv etmir.
Yəni əməkhaqqı sahibkarın işçiyə etdiyi yaxşılıq deyil. İşçinin gördüyü işin qarşılığıdır.

Belə vəziyyətlə üzləşən işçi ilk növbədə sübutları toplamalıdır. Sübutlara əmək müqaviləsi, iş qrafiki, yazışmalar, maaşla bağlı mesajlar, bank ödənişləri və iş münasibətini təsdiqləyən digər məlumatlar saxlanmalıdır. Əməkhaqqının hesablanması barədə məlumat tələb etmək, pozuntu ilə bağlı Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə müraciət etmək və zəruri hallarda məhkəməyə üz tutmaq mümkündür.

Bəs niyə işçilər bunu etmir? Çünki çoxu hüququnu bilmir. Bilənlərin bir qismi isə işini itirməkdən qorxur.

Bu qorxu təsadüfi deyil. İşəgötürənin əlində “sənin yerinə başqası tapılar” üstünlüyü var. İşçinin isə qarşısında kirayə, ailə, gündəlik xərclər və işsiz qalmaq riski dayanır. Nəticədə hüquqi baxımdan tərəflər bərabər olsa da, real həyatda güc balansı heç də həmişə belə deyil. Məhz burada dövlət nəzarətinin əhəmiyyəti başlayır. Əmək qanunvericiliyinə nəzarət edən qurum yalnız şikayət gələndə hərəkətə keçmemelidir. Əgər qanun pozuntusu işəgötürən üçün real nəticə yaratmırsa, qanuna əməl etmək də onun üçün əlavə xərc və yük kimi görünməyə başlayır.

Beləliklə, qanuna əməl edən sahibkarla işçini istismar edən sahibkar eyni bazarda rəqabət aparır. Biri əmək müqaviləsi bağlayır, vergisini və sosial ödənişlərini ödəyir, işçinin istirahət və təhlükəsizlik hüquqlarını qoruyur. Digəri isə xərcləri işçinin hesabına azaltmağa çalışır.

Bu, təkcə işçinin problemi deyil. Bu, normal biznes mühitinin də problemidir.

Ən ağrılı tərəfi isə cəmiyyətin buna alışmasıdır. İşsizlik və insanların çarəsizliyi ilə qidalanan, böyüyən "öz ayaqları üstündə duran" sahibkarlar “İşin var, şükür et.” “Bəyənmirsən, çıx.”

“Sənin yerinə yüzü nəfər tapılar" kimi fikirlərlə çarəsiz insanları daha çarəsiz vəziyyətdə qoyur. Bu cümlələr illərdir əmək bazarında səslənir və artıq adiləşib. Halbuki insanın işə ehtiyacı onun hüquqlarını ləğv etmir. Heç kim pul qazanmaq üçün sağlamlığını itirməli deyil. Heç kim işlədiyi günlərin pulunu istədiyi üçün alçaldılmamalıdır. Heç kim 12-15 saat işləməyi “iş həyatı belədir” adı ilə qəbul etməyə məcbur edilməməlidir.

İşçi qul deyil. Sahibkar da quldar deyil.

Qanun sadəcə kağız üzərində yazılmaq üçün yox, real həyatda işləmək, sistemi tənzimləmək üçün qanundur.

Əmək qanunlarını pozan sahibkar niyə bu qədər rahatdır?

Və daha vacibi, işçinin hüququnu qorumaq üçün qanunun bütün gücü nə vaxt real həyatda işə düşəcək? Əgər Əmək Müfəttişliyi Xidməti bu şikayetləri nəzarətə almırsa, bu xidmət niyə var? Bu Xidmətin özünə niyə maliyyə ayrılır?

Şəhanə Nəsirli