Azərbaycan nefti haqqında danışarkən “ilk dəfə neft çıxarılması” ilə “ilk sənaye nefti” anlayışlarını qarışdırmamaq vacibdir. Abşeron yarımadasında neft çox qədim dövrlərdən istifadə olunsa da, müasir sənaye mərhələsinin başlanğıcı kimi adətən 1846-cı ildə Bibiheybətdə qazılmış ilk mexaniki quyu qəbul edilir.

1863–1872-ci illər arasında Bakı neft hasilatı 395,470 pooddan 1,536,000 pooda yüksəlmişdir. Bu, təxminən 25.2 min ton və ya 184 min barel illik hasilat deməkdir. Orta hesabla gündəlik hasilat təxminən 500 barel səviyyəsində idi. Bugünkü təxmini 75 dollar/barel qiyməti ilə bu həcmin illik brutto dəyəri təxminən 13.8 milyon dollar edərdi.

Lakin “böyük neft pulları” artıq XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində formalaşmağa başladı. Rəsmi mənbələrə görə, Azərbaycan 1901-ci ildə 11 milyon ton neft hasil etmişdi ki, bu da dünya hasilatının yarısından çoxuna bərabər idi. Bu həcm təxminən 80.6 milyon barel təşkil edir. Bugünkü qiymətlərlə bu, illik təxminən 6.05 milyard dollar brutto dəyər deməkdir. Yəni Azərbaycan nefti qısa müddətdə lokal sənaye resursundan qlobal miqyaslı sərvətə çevrildi.

Bu sərvət yalnız yerli sahibkarlara məxsus deyildi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev kimi azərbaycanlı neft milyonçuları böyük kapital toplasalar da, xarici maliyyə qruplarının rolu da son dərəcə böyük idi. Məsələn, Rothschild bankı Bakı neft ixracının təxminən 42%-nə nəzarət edirdi. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində isə hasilat və ixracın böyük hissəsi xarici və rus şirkətlərinin nəzarətində idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə vəziyyət fərqli idi. Dövlət neftdən yararlanmağa çalışsa da, müharibə, bazarların bağlanması və logistik problemlər buna ciddi maneələr yaradırdı. 1919-cu ildə 3.6 milyon ton neft hasil olunsa da, bunun yalnız 0.6 milyon tonu ixrac edilə bilmişdi. Bu, müasir qiymətlərlə təxminən 1.98 milyard dollar ümumi potensial dəyər və cəmi 330 milyon dollar faktiki ixrac gəliri deməkdir. Yəni neft var idi, amma tam monetizasiya mümkün deyildi.

Bununla belə, neft dolayı yolla dövlət büdcəsində mühüm rol oynayırdı. Xüsusilə gömrük rüsumları və neft məhsullarına tətbiq olunan aksizlər əsas gəlir mənbələrindən idi. Buna baxmayaraq, dövlət sabit və yüksək həcmdə neft gəliri formalaşdıra bilmirdi.

1920-ci ildən sonra sovet dövrü başlayır və neft iqtisadiyyatı tamamilə fərqli xarakter alır. Neft artıq bazar resursu deyil, imperiya resursu kimi istifadə olunurdu. Sektor milliləşdirildi və Azərbaycanın neft sənayesi SSRİ-nin ehtiyaclarına yönəldildi. Tarixi mənbələr açıq şəkildə göstərir ki, Bakı nefti sovet dövlətinin yaşaması üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

1941-ci ildə Azərbaycan 23.5 milyon ton neft hasil etmişdi ki, bu da SSRİ hasilatının 71.4%-i idi. Müharibə illərində isə ümumilikdə 75 milyon ton neft və 22 milyon ton benzin istehsal olunmuşdu. Bu, Azərbaycanın sovet hərbi-sənaye kompleksində əsas dayaqlardan biri olduğunu göstərir. Təkcə 1941-ci ilin hasilatı təxminən 172 milyon barel idi ki, bu da bugünkü qiymətlə on milyardlarla dollar dəyərindədir.

1971-ci ilə qədər Azərbaycanda ümumilikdə 1 milyard ton neft hasil olunduğu qeyd edilir. Bu rəqəmə həm çar, həm də sovet dövrü daxildir. Təxmini hesablamalara görə, çar dövründə 200–250 milyon ton (100–135 milyard dollar ekvivalenti), sovet dövründə isə 1.0–1.3 milyard ton (550–660 milyard dollar ekvivalenti) neft çıxarılmışdır.

Bu fakt onu göstərir ki, sovet dövründə Azərbaycan ərazisindən çıxarılan neft yüz milyardlarla dollar dəyərində sərvət yaratmış, lakin bu sərvətin əsas faydalananı Azərbaycan deyil, SSRİ mərkəzi olmuşdur.

Müstəqillik dövründə isə model dəyişdi. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” ilə Azərbaycan neft gəlirlərinin idarə olunmasında yeni mərhələyə keçdi. Sonrakı dövrdə ixrac infrastrukturu quruldu və gəlirlər dövlət maliyyə sisteminə daxil olmağa başladı.

Bu mərhələnin əsas göstəricilərindən biri Dövlət Neft Fondudur. 2025-ci ilin sonuna fondun aktivləri təxminən 73.5 milyard dollara çatmış, yaradıldığı vaxtdan dövlət büdcəsinə 140 milyard dollardan çox vəsait transfer edilmişdir. Ümumilikdə isə bu kanal vasitəsilə idarə olunan vəsait 210 milyard dolları keçmişdir.

Müasir dövrdə Azərbaycan gündəlik təxminən 600 min barel neft hasil edir ki, bu da illik 200 milyon bareldən çoxdur. Orta hesabla ölkəyə ayda təxminən 2.2 milyard manat gəlir daxil olur. Bu, gündə 66 milyon, saatda 2.7 milyon manat deməkdir. Neftin qiyməti yüksəldikdə bu rəqəmlər daha da artır.

Məsələn, 2010-cu illərdə gündəlik hasilat 1 milyon barelə çatmışdı və həmin dövrdə aylıq gəlir təxminən 4.6 milyard manat səviyyəsinə yüksəlirdi.

Əlbəttə, bu rəqəmlər brutto göstəricilərdir. Neft gəlirlərindən əvvəlcə xərclər çıxılır, daha sonra qalan mənfəət dövlət və şirkətlər arasında bölüşdürülür. Xarici şirkətlər həm xərclərini geri alır, həm də mənfəətdən pay götürürlər.

Ümumilikdə isə Azərbaycan neftindən əldə olunan vəsaitlərin miqyası artıq yüz milyardlarla deyil, bir neçə yüz milyard dollar səviyyəsində qiymətləndirilir. Bəzi hesablamalara görə bu rəqəm 500 milyard dollara yaxınlaşır.

Bu, ölkənin bir neçə illik ümumi daxili məhsuluna bərabər olan bir göstəricidir. Belə bir maliyyə resursu ilə geniş infrastruktur layihələri, sosial proqramlar və uzunmüddətli inkişaf strategiyaları tam şəkildə həyata keçirilə bilərdi.

Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, regiondakı bəzi ölkələrin ciddi enerji resursları yoxdur. Buna baxmayaraq, onların şəhər infrastrukturu və ictimai xidmətləri daha stabil işləyir.

Bu da onu göstərir ki, əsas məsələ resursun mövcudluğu deyil. Əsas məsələ həmin resursun necə idarə olunması və hansı prioritetlərlə xərclənməsidir.


Kamran Nəsirli