Təsəvvür edin ki, hər gün qida qəbul edirsiniz, lakin bədəniniz getdikcə zəifləyir. Çünki qəbul etdiyiniz qida orqanizminizə enerji vermir, əksinə, onu daxildən çürüdür. Bu gün müasir insanın beyni məhz bu vəziyyətdədir. Biz hər gün sosial şəbəkələrdə, xəbər lentlərində minlərlə məlumatı "həzm edirik", lakin zəkamız inkişaf etmək əvəzinə kütləşir. Bədən əzələlərini gücləndirmək üçün idman zalına ehtiyac olduğu kimi, beynin də "ağırlıq qaldırmağa" – yəni mütaliəyə ehtiyacı var. Lakin təəssüf ki, bu gün kitablar rəflərdə tozlanır, beyinlər isə rəqəmsal bataqlıqda boğulur.

Vəziyyət düşündüyümüzdən daha təhlükəlidir. ABŞ-ın Yale Universitetinin apardığı genişmiqyaslı araşdırmalar sübut edir ki, mütaliə vərdişi olmayan insanların zehni qabiliyyətləri yaş artdıqca daha sürətlə tənəzzülə uğrayır. Kitab oxuyan insanlarla oxumayanlar arasındakı fərq, sadəcə dünyagörüşü fərqi deyil, fizioloji bir uçurumdur. Mütaliə zamanı beyində yeni neyron əlaqələri yaranır ki, bu da yaddaşı möhkəmləndirir və diqqəti cəmləmə qabiliyyətini artırır. Oxumayan beyin isə elastikliyini itirir, analiz etmə, tənqidi yanaşma və hadisələrin mahiyyətinə varma qabiliyyətindən məhrum olur.

Daha kritik məqam isə cəmiyyətin "funksional savadsızlıq" təhlükəsi ilə üz-üzə qalmasıdır. İnsanlar hərfləri tanıyır, cümlələri oxuya bilir, lakin oxuduqları mürəkkəb mətnin məğzini dərk edə bilmirlər. Bu, sadəcə fərdi inkişafın dayanması deyil, cəmiyyətin manipulyasiyaya açıq hala gəlməsi deməkdir. Dərin mütaliə vərdişi olmayan kütləni yalan xəbərlərlə, boş şüarlarla idarə etmək çox asandır. Çünki kitab oxumamaq, təxəyyülün və empatiya hissinin – yəni başqasını anlamaq bacarığının ölümünə gətirib çıxarır.

Bu qorxunc gedişatı dayandırmağın yeganə yolu iradə nümayiş etdirərək "zehni pəhrizə" başlamaqdır. Həll yolu sadədir, lakin intizam tələb edir: ekran qarşısında keçən saatları qısaldıb, hər gün ən azı 20 səhifə kitab oxumaq. Bu kiçik dəyişiklik niyə bu qədər vacibdir? Çünki mütaliə insanı sadəcə məlumatlı etmir, onu düşünən, sorğulayan və yaradan şəxsiyyətə çevirir. Bir gəncin kitab oxuması, onun gələcək karyerasında daha doğru qərarlar verməsi, emosional cəhətdən daha dayanıqlı olması və cəmiyyət üçün faydalı vətəndaş kimi yetişməsi deməkdir. Unutmayaq ki, oxumaq keçmişin mədəniyyətini qorumaq üçün yox, gələcəyin dünyasını inşa etmək üçün həyati zərurətdir.

Müəllif: "İntellekt" Sərhədsiz Maarifçi Gənclər İctimai Birliyi