2025-ci il mayın 20-də Lənkəran Ağır Cinayətlər Məhkəməsində mühüm bir qərar elan olunub – tanınmış talış tarixçisi, gənc alim İqbal Əbilov dövlətə xəyanət ittihamı ilə 18 il azadlıqdan məhrum edilib. Bu hökm, təkcə hüquqi deyil, həm də ictimai və elmi müstəvidə ciddi rezonans doğurub.

İttiham və məhkəmə prosesi

Rəsmi ittihama əsasən, İqbal Əbilov Ermənistan xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıqda və razılaşdırılmış şəkildə Azərbaycanda milli zəmində nifrət yaratmağa cəhd göstərməkdə təqsirləndirilib. İstintaq materiallarında göstərilib ki, Əbilovun fəaliyyəti guya ölkədə milli birliyi sarsıtmağa yönəlib.

Lakin Əbilov bu ittihamları qəti şəkildə rədd edib. Məhkəmədə bildirib ki, heç bir şəkildə Ermənistan və ya digər xarici qurumlarla əməkdaşlıq etməyib, bütün fəaliyyəti elmi tədqiqat və mədəni irsin qorunması ilə bağlı olub. O, özünü təqsirli saymadığını açıq şəkildə bəyan edib.

Saxlanılması və fon

İqbal Əbilov 2024-cü ilin iyulunda Belarusdan Azərbaycana – ailə üzvlərini ziyarət etmək məqsədilə gəldiyi zaman saxlanılıb. O, son illərdə Belarusda yaşasa da, fəaliyyətini əsasən elmi istiqamətdə davam etdirib. Əsasən talış xalqının tarixi, dili və mədəni irsi ilə bağlı araşdırmalar aparıb, bu mövzuda beynəlxalq elmi konfranslarda çıxış edib.

Əbilov, Latviyada qeydiyyatdan keçmiş və talış mədəniyyətini tanıtmaq məqsədi daşıyan Talış Milli Akademiyasının təsisçilərindən biridir. Onun bu akademiyada fəaliyyəti də ittiham aktında şübhə doğuran məqam kimi təqdim olunub.

Beynəlxalq və yerli reaksiyalar

Əbilovun Hüquqlarını Müdafiə Komitəsi və bir sıra hüquq müdafiə təşkilatları məhkəmə hökmünü sərt tənqid ediblər. Komitənin yaydığı bəyanatda bildirilir ki, bu qərar “elmin, azad sözün və etnik kimliyin cəzalandırılması”dır.

Bəyanatda həmçinin vurğulanır ki, İqbal Əbilov siyasi fəal olmayıb, hər hansı partiya və ya hərəkatla əlaqəsi yoxdur. Onun yeganə “cinayəti” elmi obyektivlik, vicdanlı araşdırma və mədəni irsə sadiqlik olub.

Hüquq müdafiəçiləri bu işin Azərbaycanda fikir azadlığına və elmi fəaliyyətə qarşı bir növ təzyiq mesajı olduğunu qeyd edirlər. Onlar həm ölkədaxili, həm də beynəlxalq ictimaiyyəti bu məsələyə diqqət yetirməyə çağırıblar.

Mütəxəssislərin mövqeyi

Bir sıra akademik dairələr və hüquq ekspertləri də Əbilovun işində şəffaflıq və hüquqi əsasların sual altında olduğunu bildirirlər. Onların fikrincə, dövlətə xəyanət kimi ağır bir ittihamın sübuta yetirilməsi üçün açıq, ciddi və etibarlı sübutlar təqdim olunmalıdır. Lakin ictimaiyyətə açıqlanan məlumatlarda belə sübutlara dair hər hansı aydın dəlil təqdim edilməyib.

Bəzi müstəqil araşdırmaçılar hesab edirlər ki, İqbal Əbilovun talış kimliyinə dair tədqiqatları və bu sahədə apardığı fəaliyyətlər bəzilərini narahat edib və onun elmi işi siyasi təhlükə kimi qələmə verilib.

Nəticə və gözləntilər

İqbal Əbilovun vəkili hökmə qarşı apellyasiya şikayəti verəcəyini bildirib. Hüquq müdafiəçiləri və elmi ictimaiyyət onun azadlığa buraxılması üçün beynəlxalq təzyiqlərin artacağını gözləyir.

Bu hadisə Azərbaycanda milli azlıqların hüquqları, elmi azadlıq və fikir ifadəsi məsələləri ətrafında daha geniş bir müzakirəyə səbəb olub. İqbal Əbilovun işi, təkcə bir alimin məhkəməsi deyil, həm də cəmiyyətin elmi və etnik müxtəlifliyə münasibətinin göstəricisi kimi qiymətləndirilir.