Neft xammal kimi deyil, emal olunaraq satılsaydı ölkə 5 dəfə artıq gəlir əldə etmiş olardı.

Azərbaycan hakimiyyəti gələcəklə bağlı nə düşünür ? Gələcək deyəndə heç də uzaq bir dövrü nəzərdə tutmuruq, qarşıdakı 2-3 il ərzində bu ölkənin iqtisadi göstəriciləri hansı vəziyyətdə olacaq, insanların yaşayış şərtləri necə dəyişəcək, bu barədə bir hesablama, qiymətləndirmə aparan varmı? Belə görünür ki, yox.

Bu ilin birinci yarısında ölkəmizdə ÜDM-n artımı dəhşətli dərəcədə aşağı, 0,3% olub. Bu faktiki olaraq iqtisadiyyatın inkişaf əvəzinə tənəzzül etdiyini göstərir. Adətən belə vəziyyətdə hakimiyyət təmsilçiləri diqqəti öz səriştəsizliklətindən, korrupsiya və monopoliyaların iqtisadi inkişafa əngəl olduğundan diqqəti yayındırmaq üçün, xarici amili bəhanə gətirməyə çalışırlar. Ancaq, bu cür bəhanələr ona görə keçərsizdir ki, elə bizimlə qonşu ölkələrin inkişaf sürətinə, iqtisadi göstəricilərinə baxanda, əsas problemin Azərbaycan hakimiyyətinin bacaracaqsız idarəçiliyində, korrupsioner mahiyyətində olduğu aydın olur.

Az qala bir ilə yaxındır ki, daxil siyasi sabitliyi pozulmuş qonşu Gürcüstanda 2025-ci ilin 1-cü rübündə ÜDM çox yüksək - 9,8% artıb. Gürcülərin orta aylıq əmək haqqı Azərbaycan pulu ilə 1362 manata çatıb.

Azərbaycan hakimiyyətinin acından ölən adlandırdığı Ermənistanda isə bu ilin 1-ci rübündə ÜDM 5,2% artıb, orta aylıq əmək haqqı 1276 manat olub.
Azərbaycanda isə 2025-ci ilin 1-ci rübündə ÜDM nə qədər artsa yaxşıdır? Bu müddətdə ölkəmizdə ÜDM vur-tut cəmi 0,3% artıb. Bu dövrdə məmləkətimizdə orta aylıq əmək haqqı həm Gürcüstandan, həm də ki, Ermənistandan daha az, cəmi 1043 manat olub. Bu qədər neft-qaz gəlirlərindən sonra belə biabırçı göstəriciyə gorə çıxıb bu xalqa izahat verən də yoxdur. Əvəzində isə saxta uğur hekayələri, "geosiyasi qəzəllər" oxunur.

Xammal ixracı üzərində qurulmuş Azərbaycan iqtisadiyyatı elə surətlə tənəzzül edir ki, təcili tədbirlər görülməsə, qonşularımızın sürətli iqtisadi yüksəlişi fonunda ölkəmizi ağır sosial -iqtisadi böhran gözləyir. 2023-cü ilin birinci yarısında Azərbaycanın xarici ticarətində müsbət saldo 7 milyard 737 milyon dollar olduğu halda, 2024-cü ilin birinci yarısında xarici ticarətimizdəki müsbət saldo 4 milyard 34 milyon dollara, 2025-ci ilin birinci yarısında isə 1 milyard 356 milyon dollara düşüb. 2 il ərzində yarımillik ticarət dövriyyəsindəki 6 milyard 381 milyon dollar azalma o deməkdir ki, əgər rəqəmlər bu cür astronomik sürətlə kiçilərsə , 2 ildən sonra artıq xarici ticarətdə mənfi saldo yaranması qaçılmaz olacaq. Hökumətin isə bu vəziyyətdən narahat olub hansısa tədbirlər görmək istədiyi hiss olunmur.

Bu acınacaqlı vəziyyət onunla bağlıdır ki, neft və qaz ixracından əldə olunan 200 milyard dollar vəsait nəinki səmərəli xərclənməyib, əksinə, heç bir hədd tanımayan vəhşi korrupsiya mexanizmi ilə talanaraq mənimsənilib. Bütün ixracatının 92%-i neft və qazdan ibarət olan ölkə üçün son 6 ildə neft ixracının 40% azalması, fəlakət anonsu sayılsa da, belə görünür ki, heç nə son vaxtlar geopolitik fantaziyalarlarla feyziyab olmüş hakimiyyətin vecinə deyil. Heç ondan da narahat deyillər ki, Rusiya azaərbaycanlı miqrantları geri qovarsa, 3 milyon issizin olduğu ölkədə, bunun nəticəsində artacaq sosial gərginliyin öhdəsindən necə gəlinəcək.

Biz iqtisadi inkişafla bağlı işlər görülməsini deyəndə, heç də bu hakimiyyətdən müasir iqtisadi innovasiyalar, yeni texnologiya və elm tutumlu istehsal sahələri qurmağı gözləmirik. Belə işlər bunlarlıq deyil. Adi kənd təsərrüfatı sahəsində ölkəni idxaldan asılı hala salan, 30 ildə bu sahəni qura bilməyən adamlardan nə gozləyəsən ki?
Biz o işlərdən danışıriq ki, ən adi və sadə tədbirlər görməklə, neftdən əldə olunan gəlirləri beş qatına çıxarmaq, ölkəyə əlavə yüz milyardlarla gəlir gətirmək olardı. Necə? Bax belə, 1Barel neftdən 102 litr benzin, 5 litr maşın yağı və 2 litr dərman sənayesi üçün yağ hazırlamaq olur. Bundan əlavə neft emalından artıq qalan maddələrlə 90 adda məhsul istehsal etmək olur. Əgər Azərbaycan ötən müddətdə istehsal etdiyi nefti primitiv qaydada xammal kimi deyil, emal edərək satsaydı, həm daxildə böyük istehsal şəbəkəsi qurmaq olardı, yüz minlərlə yeni iş yerləri açılardı, həm də ölkəyə 200 milyar əvəzinə, 800-900 miyard dollar gəlir gəlmiş olardı. Ancaq heç nə etmədilər.

Fuad Qəhrəmanlı.