1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə 15 yeni müstəqil dövlət yarandı və bu ölkələrin hər biri fərqli siyasi inkişaf yolu keçdi. Bəzi ölkələr — Estoniya, Latviya və Litva — qısa müddətdə demokratik institutlar qurmağa nail oldu. Digər ölkələrdə isə hakimiyyət tədricən mərkəzləşdi və uzunmüddətli liderlik modelləri formalaşdı.

Bu proseslər göstərir ki, post-sovet məkanında əsas problem yalnız demokratiyanın zəifliyi deyil. Eyni zamanda, hakimiyyətin uzun illər eyni siyasi elita daxilində qalması və bəzi hallarda ailəvi xarakter alması da diqqət çəkir.

Üç əsas siyasi model

Post-sovet ölkələri zamanla üç əsas siyasi kateqoriyaya bölünüb:

1. Demokratik institusional model (Baltik ölkələri)
Estoniya, Latviya və Litva Avropa inteqrasiyası yolu ilə stabil demokratik sistemlər qurublar. Bu ölkələrdə azad seçkilər, güclü institutlar və müstəqil media mövcuddur.

2. Hibrid rejimlər
Gürcüstan, Ermənistan, Moldova və Ukraynada demokratik proseslər mövcuddur, lakin siyasi sistemlər tam sabit deyil və “hibrid rejim” kimi xarakterizə olunur.

3. Mərkəzləşmiş və uzunmüddətli hakimiyyət modelləri
Azərbaycan, Belarus, Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistan bu qrupa daxildir. Bu ölkələrdə hakimiyyət dəyişiklikləri nadir hallarda baş verir və siyasi sistemlər çox vaxt dar elita və ya fərdi liderlər üzərində qurulur.

Uzunmüddətli hakimiyyət fenomeni

Post-sovet məkanında liderlərin onilliklər boyu hakimiyyətdə qalması geniş yayılmış haldır. Məsələn:
• Belarusda Aleksandr Lukaşenko 1994-cü ildən hakimiyyətdədir
• Tacikistanda Emoməli Rəhmon 1992-ci ildən ölkəni idarə edir
• Rusiyada Vladimir Putin 2000-ci ildən etibarən hakimiyyət sisteminin əsas fiqurudur

Bu nümunələr siyasi sistemlərdə dəyişkənliyin zəif olduğunu göstərir.

Ailəvi hakimiyyət: nadir, lakin diqqətçəkən model

Uzunmüddətli hakimiyyət geniş yayılmış olsa da, onun ailə daxilində ötürülməsi olduqca nadirdir. Post-sovet məkanında 15 ölkədən yalnız 2-də bu model müşahidə olunur.

Bu baxımdan Azərbaycan xüsusi yer tutur.

Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi kimi hakimiyyətə gəldi və 1982-ci ilə qədər respublikanın faktiki rəhbəri oldu. 1993-cü ildə isə müstəqil Azərbaycanın prezidenti kimi yenidən hakimiyyətə qayıtdı və 2003-cü ilə qədər ölkəni idarə etdi.

2003-cü ildə hakimiyyət İlham Əliyevə keçdi və o, 2026-cı ilə qədər artıq 22 ildən çoxdur prezidentdir.

Bu faktlar belə ümumiləşdirilə bilər:
• 1993–2026: təxminən 33 il fasiləsiz eyni ailənin hakimiyyəti
• 1969–2026: təxminən 45 ilə yaxın siyasi dominantlıq

Bu, post-sovet məkanında ən uzun və sistemli ailəvi hakimiyyət modelidir.

Beynəlxalq qiymətləndirmələr

Beynəlxalq hesabatlar Azərbaycan siyasi sistemini belə xarakterizə edir:
• Freedom House (2025) – “Not Free”
• V-Dem (2025) – “elektorall avtoritar rejim”
• EIU Democracy Index – “authoritarian regime”

Bu qiymətləndirmələrdə əsas vurğulanan məqamlar:
• siyasi rəqabətin məhdudluğu
• medianın nəzarətdə olması
• icra hakimiyyətinin dominantlığı
• müxalifətin zəif imkanları

2017-ci ildə vitse-prezident vəzifəsinə Mehriban Əliyevanın təyin edilməsi hakimiyyətin ailə daxilində daha da institusionallaşması kimi qiymətləndirilir və dünya praktikasında nadir hallardan biridir.

Müqayisə: Türkmənistan nümunəsi

Türkmənistanda 2022-ci ildə hakimiyyətin Qurbanqulu Berdımuhammedovdan oğlu Serdara keçməsi ailəvi modelin ikinci nümunəsi hesab olunur. Lakin:
• bu model hələ yenidir
• müddəti qısadır
• sistem daha çox şəxsi hakimiyyət və lider kultu üzərində qurulub

Bu səbəbdən Azərbaycan modeli ilə müqayisədə daha zəif və formalaşmamışdır.

Sovet elitasının davamlılığı

Bir çox post-sovet ölkəsində keçmiş sovet rəhbərləri müstəqil dövlətlərin liderlərinə çevriliblər:
• Azərbaycan (Heydər Əliyev)
• Qazaxıstan (Nursultan Nazarbayev)
• Özbəkistan (İslam Kərimov)
• Türkmənistan (Saparmurat Niyazov)

Lakin bu ölkələr arasında yalnız Azərbaycanda hakimiyyət ailə daxilində davam etdirilib.

Demokratiya səviyyəsinə görə bölgü

Beynəlxalq indekslərə əsasən:

Ən yüksək demokratiya səviyyəsi:
Estoniya (full democracy), Latviya, Litva

Orta səviyyə (hibrid rejimlər):
Ermənistan, Gürcüstan, Moldova, Ukrayna

Ən aşağı səviyyə (avtoritar rejimlər):
Türkmənistan, Tacikistan, Belarus, Azərbaycan

Azərbaycan bu qrupda adətən Türkmənistan və Tacikistandan bir qədər yuxarı, Belarusla eyni kateqoriyada qiymətləndirilir.

Nəticə

Post-sovet məkanı vahid siyasi modelə malik deyil. Lakin ümumi tendensiya göstərir ki, bir çox ölkədə hakimiyyət institutlardan çox fərdlər və ya dar siyasi çevrələr üzərində qurulub.

Bu kontekstdə:
• uzunmüddətli hakimiyyət region üçün tipikdir
• ailəvi hakimiyyət isə nadir haldır
• sovet elitasının təsiri hələ də hiss olunur

Azərbaycan modeli isə bu proseslərin ən sistemli və uzunmüddətli formalarından biri kimi xüsusi analitik əhəmiyyət daşıyır. Burada hakimiyyət həm sovet, həm də müstəqillik dövrünü əhatə edir və bir ailə daxilində ötürülərək onilliklər boyu davam edir.

Kamran Nəsirli