Bu ilin əvvəlində (2026) reabilitasiya mərkəzində müalicə alarkən, şaxtalı havalara baxmayaraq, orada istilik sisteminin işləmədiyini gördüm. Dəhlizlərin çöldən fərqi yox idi. Hətta müalicənin əvvəlində soyuqlayıb xəstələndim də.

Bununla bağlı Tibbi-Sosial Ekspertiza Mərkəzinin rəhbərliyinə şikayət etdim. Şikayətimi eşidən mərkəzin baş həkimi otağıma gəlib dedi: "Təəssüf ki, haqlısınız, amma hələlik bir şey edə bilmirəm".

İki il əvvəl də orada müalicə alanda eyni problemlə qarşılaşmışdım və bunu birbaşa baş həkimin özünə demişdim. O, problemi həll edəcəyinə söz versə də, iki il ərzində heç nə dəyişmədi.

Məncə, bunu qəsdən edirlər.

Əlbəttə, bu bir təxmin, versiyadır. Əlimdə heç bir sübut yoxdur. Ancaq düşünürəm ki, reabilitasiya mərkəzinin istilik sisteminin işləməməsi oranın rəhbərliyinə, eləcə də inklüziv sahə ilə bağlı aidiyyəti qurumlara müəyyən mənada sərf edir.

Niyə?

Çünki bunun arxasında kifayət qədər iblisanə bir məntiq dayanır.

Təsəvvür edin ki, reabilitasiya mərkəzində müalicə alan əlilliyi olan şəxslər səhər, günorta və axşam bir araya gəlib söhbət edir, onları narahat edən ümumi problemlərdən danışırlar. Aralarında təşəbbüskar və nisbətən cəsarətli olanlar təklif edir ki, "gəlin yığışıb baş həkimin otağına gedək və gündəlik verilən it yalı kimi keyfiyyətsiz yeməklərdən şikayət edək". Daha cəsarətliləri isə bundan da irəli gedərək Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin qarşısında toplaşmağı, plakatlar qaldırmağı və etiraz şüarları səsləndirməyi təklif edə bilərlər.

"Gül" kimi sabitliyi pozan adamların bir yerə toplaşmaması daha yaxşıdır.

"Əşi, soyuq dəhlizlərdə sizin nə işiniz var? Oturun isti, həbsxana kamerasını xatırladan otaqlarınızda. Allahınıza şükür edin ki, sizə, ümumiyyətlə, belə bir şərait yaradılıb və gəlib burada, heç olmasa yalandan da olsa, müalicə alırsınız".

Müalicə də müalicə ola...

Potensial etirazçı qrupun bir araya gəlməsi, təşkilatlanması və öz hüquqlarını tələb etməsi "təhlükəli" görünə bilər. Xüsusən də söhbət ölkədə ən çox əzilən və ən çox gözardı edilən qruplardan birindən gedirsə. Elə bir qrupdan ki, əksəriyyətinin itirməyə canından başqa heç nəyi yoxdur.

Bu, təkcə əlavə başağrısı yaratmır. Eyni zamanda digər həssas qrupların da təşkilatlanmasına və etiraz mövqeyinə keçməsinə təkan verə bilər.

Əlbəttə, bunlar mənim fərziyyəmdir. Sübut edə bilmərəm. Di gəl hansısa hadisənin mahiyyətini başa düşmək üçün bəzən sənədlərdən çox məntiqə baxmaq lazım gəlir.

Çünki bu ölkədə əlilliyi olan insanlara münasibətdə əsas problem təkcə yoxsulluq, əlçatanlığın olmaması və ya keyfiyyətsiz xidmət deyil. Ən böyük problemlərdən biri onların görünməsinin istənilməməsidir.

Əlilliyi olan insan küçədə görünməməlidir.

İctimai nəqliyyatda görünməməlidir.

Teatrda, kinoda, universitetdə görünməməlidir.

Və ən əsası, birlikdə görünməməlidir.

Bunun nəticəsidir ki, yarım milyondan çox əlilliyi olan insanın yaşadığı ölkədə ictimai yerlərdə onlara çox az rast gəlinir.

Bəli, problem təkcə əlilliyi olan bir nəfər deyil. On nəfərin bir yerə yığılmasın artıq sual doğura bilər. Yüz nəfər əlilliyi olan insan isə statistika olmaqdan çıxıb sosial qüvvəyə çevrilə bilər.

Məhz buna görə də cəmiyyətimizin əlilliyi olan insanlara münasibəti çox vaxt qayğıdan daha çox nəzarəti xatırladır. Sənə kömək etmək istəyirlər, ancaq söz sahibi olmağını istəmirlər. Sənə yemək verməyə razıdırlar, amma ki həmin yeməyin keyfiyyətsiz olduğunu soruşmağını qəbul etmirlər. Sənə reabilitasiya təklif edirlər, lakin həmin reabilitasiyanın hansı şəraitdə keçirildiyini müzakirə etməyini xoşlamırlar.

Avtoritar düşüncə tərzinin ən maraqlı, əcaib xüsusiyyəti budur: o, hətta mərhəməti də idarəetmə alətinə çevirir.

Belə sistemlərdə vətəndaş hüquq sahibi kimi deyil, minnətdar olmalı olan şəxs kimi qəbul edilir. Ona görə də ən çox eşitdilən cümlələrdən biri budur:

"Şükür edin"!

Bu ifadə zahirdə dini və mənəvi səslənsə də, əslində, siyasi məna daşıyır. Çünki "şükür edin" deyiləndə, çox vaxt "haqqınızı tələb etməyin" nəzərdə tutulur.

Mən reabilitasiya mərkəzindəki soyuqdan danışanda, əslində, radiatorlardan danışmıram. Məsələ batareyaların işləməməsi deyil. Məsələ insanların illərlə eyni problemlərlə üzləşməsinə baxmayaraq, heç nəyin dəyişməməsidir.

İki il əvvəl eyni problem vardı.
İki il sonra yenə də eyni problem qalmaqdadır.

Belə olanda, istər-istəməz düşünürsən: əgər problem həll olunmursa, bəlkə bu artıq problem yox, seçimdir?

Korrupsiya təkcə oğurlanan pullarda olmur. Çox vaxt korrupsiya qəsdən həll edilməyən problemlərdə gizlənir. Çünki həll olunmayan hər problem hansısa vəzifəlinin rahatlığını təmin edir.

Ən təhlükəli məqam isə budur ki, əlilliyi olan insanlar uzun illər ərzində öz haqlarını deyil, talelərini müzakirə etməyə öyrədiliblər. Hə, hə, öyrədilib, öyrəşiblər. Elə bil onların yaşadığı çətinliklər ictimai qərarların deyil, göydən gələn hökmün nəticəsidir.

Halbuki əlillik müəyyən mənada taledir. Ancaq əlçatanlığın olmaması taleyin işi deyil.

Onurğa zədəsi taledir, bununla belə soyuq otaqlar taleyin işi deyil.

Fiziki məhdudiyyət taledir, nə var ki ləyaqətsiz münasibət taleyin işi deyil.

Bunlar müəyyən kəsimin qəbul etdiyi və ya dəyişdirmək istəmədiyi qərarların nəticəsidir.

Pafoslu səslənməsin - ən böyük reabilitasiya isə əzələlərin deyil, şüurun reabilitasiyasıdır.

İnsan özünü yardım gözləyən obyekt kimi deyil, hüquq sahibi olan vətəndaş kimi görməyə başlayanda dəyişiklik yarana bilər. Onda soyuq dəhlizlər sadəcə soyuq dəhliz olmur. Onlar dövlətin insana verdiyi dəyərin temperaturuna çevrilir.

Və mənə elə gəlir ki, israrla qarşısı alınan da məhz budur: mürgüləyən fikirlərin buzunun açılması.

Hə, təkcə radiatorlar yox, vicdanlar və təfəkkür də təmir edilməli, yenilənməlidir.


Orxan Adıgözəl

09.06.2026