İnsan səhhətində kəskin narahatlıq hiss edir, narahatlıq və qorxu içində həkim qapısını döyür. Müayinələr aparılır, analizlərin təmiz çıxdığı və ciddi patologiyanın olmadığı bildirilir. Normal tibbi protokola əsasən, şikayət davam edirsə, proses başqa ixtisaslı mütəxəssisin cəlb olunması, dərinləşdirilmiş araşdırma və ya ən azı vəziyyətin xəstəyə aydın izahı ilə davam etməlidir. Reallıqda isə bəzən tamamilə fərqli və təhlükəli bir mənzərə yaranır: pasiyent əlavə müayinəyə deyil, həkimin cibindən çıxardığı vizitkartla "qorxuluq çıxaran"ın, qurğuşun tökənin yanına yönləndirilir.

Belə məqamda əsas sual sıravi vətəndaşın bu praktikaya inanması deyil. Əsas sual illərlə tibb təhsili almış, Hippokrat andı içmiş bir şəxsin xəstəni elmdən kənar bir xurafata necə və niyə yönləndirməsidir. Bu nöqtədə məsələ fərdi inanc çərçivəsindən çıxaraq səhiyyə sistemindəki institusional boşluqlar və peşə məsuliyyətinin aşınması probleminə çevrilir.

Elmin Qeyri-Müəyyənliyi və Falçının "Qətiyyəti"

Tibbdə hər şikayətə dərhal dəqiq ad qoymaq mümkün olmaya bilər. Analizin təmiz çıxması yaşanan ağrının uydurma olması demək deyil. Elm bəzən dürüstcə "hazırda səbəbi müəyyən edə bilmirik, araşdırmalıyıq" deyir. Lakin səhiyyə işçisi pasiyenti dinləməyib “səndə heç nə yoxdur” deyərək yola saldıqda, yaranan informasiya və etimad vakuumunu dərhal başqaları doldurur.

Qapısına üz tutulan falçı və ya "şəfaçı" xəstəni heç vaxt geri qaytarmır. O, səbirlə dinləyir və ən əsası, sarsılmaz bir əminliklə hökm verir: "Göz dəyib", "Nəfsə düşmüsən", "Üstündə ağırlıq var", "Sənə nəsə ediblər". Tibbi qeyri-müəyyənliyin yaratdığı təşviş içində boğulan insan üçün bu qondarma qətiyyət həkimin soyuq laqeydliyindən qat-qat cəlbedici görünür.

Qorxunun Kommersiyalaşdırılması Mexanizmi

Mistik praktikaları sadəcə zərərsiz etnoqrafik folklor hesab etmək illüziyadır. Burada birbaşa insanın çarəsizliyi və ölüm qorxusu üzərində işləyən dəqiq bir kommersiya mexanizmi mövcuddur:

Zəifliyin müəyyənləşdirilməsi: Şəxsin hansı xəstəlikdən və ya itkidən qorxduğu dəqiqləşdirilir.

Qorxunun böyüdülməsi və manipulyasiya: Təhlükənin miqyası şişirdilir; paralel olaraq "Sənin paxıllığını çəkirlər", "Gözəl ailənə/uğuruna həsəd aparırlar" kimi ifadələrlə şəxsin eqosu oxşanır və o, deyilənə daxilən inanmağa hazır vəziyyətə gətirilir.

Mistik adlandırma və "həllin" satışı: "Müalicə yetməz, xüsusi vasitə lazımdır" mərhələsinə keçilir. Qurğuşun tökməyin, xüsusi oxunmuş suyun, mənşəyi bilinməyən toz və ya qarışıqların hər birinin konkret, çox vaxt da yüksək qiyməti olur.

Bu alverin ən faciəvi tərəfi isə xərçəng və digər ağır patologiyalar zamanı üzə çıxır. Hətta tibb sahəsində çalışan, xəstəliklərin patogenezini bilən mütəxəssislər belə şəxsi həyatlarında ağır diaqnozla qarşılaşdıqda qorxunun təsiri ilə xaricdən mənşəyi bilinməyən "möcüzəvi" qarışıqlar sifariş edir, elmi müalicəni arxa plana ataraq vaxt itirirlər. Çarəsizlik qarşısında insan psixologiyası rasionallığını itirə bilir.

İnanc Azadlığı və Peşəkar Məsuliyyət

Hər bir həkimin istədiyi dini və ya fərdi inanca sahib olmaq hüququ var. Lakin bu inancı tibbi reseptə, klinik tövsiyəyə çevirib pasiyentə ötürmək şəxsi seçim deyil, birbaşa peşə cinayətidir. İnkişaf etmiş səhiyyə sistemlərində — istər Almaniyada, istər Fransada — heç bir həkim tibbi laboratoriyanın cavab tapa bilmədiyi yerdə xəstəni cadugərə yönləndirə bilməz; bu, lisenziyanın dərhal ləğvi ilə nəticələnər.

Problemin həlli insanları “cahil” adlandırıb istehza etməkdə deyil. Çıxış yolu iki tərəflidir:

Səhiyyə etikası və pasiyent ünsiyyəti: Həkimlər "Səndə heç nə yoxdur" tələsindən çıxmalı, psixosomatik və ya naməlum şikayətləri olan pasiyentləri düzgün yönləndirməli, onlarla şəfqətli və aydın dialoq qurmalıdır.

Tənqidi təfəkkürün təşviqi: Cəmiyyətə sadə suallar vermək aşılanmalıdır: Bu maddənin tərkibi nədir? Təsiri hansı klinik sınaqlarla sübut olunub? Yan təsirləri nədir və dövlət qeydiyyatı varmı?

İnanc insanın daxili dünyasına aid ola bilər, lakin inanc tibbi diaqnozu əvəz etməyə başladığı yerdə fəlakət qaçılmazdır. İnsanın ən zəif, ən qorxulu anından sui-istifadə edib ona saxta ümid və mənşəyi bilinməyən maddələr satmaq nə şəfaçılıqdır, nə alternativ tibb — bu, sadəcə vicdandan kənar bir biznesdir.
Məqalənin tonunu daha kəskin publisistik üsluba, yoxsa analitik-tibbi formata uyğunlaşdırmaq istərdiniz?

Şəhanə Nəsirli