Şəkinin Baş Zəyzid kəndində niderlandlı turistin dağlıq ərazidə itlərin hücumuna məruz qalması və çətin şəraitdə helikopterlə xilas edilməsi sahibsiz heyvanlar problemini yenidən ölkə gündəminin mərkəzinə gətirdi. Hadisənin ciddiliyi və vətəndaşların təhlükəsizlik narahatlığı tamamilə əsaslıdır. Lakin hər belə insidentdən sonra ictimai qəzəbin yönəldiyi hədəf və təklif edilən "həllər" problemin illərdir niyə aradan qalxmadığını aydın göstərir: günahkar heyvansevərlər deyil, bütöv bir idarəetmə və infrastruktur vakuumudur.

Qəzəbi küçədəki ac heyvanı yemləyən könüllülərin üzərinə tökmək ən asan, lakin ən səmərəsiz yoldur. Şəxsi vəsaiti ilə bir neçə heyvanı sağ saxlamağa çalışan vətəndaş dövlətin icra etməli olduğu ümumölkə miqyaslı sterilizasiya, qeydiyyat və təhlükəsizlik funksiyalarını təkbaşına əvəz edə bilməz.

Məhvetmə Metodu Niyə İflasa Məhkumdur?

İtləri güllələmək, zəhərləmək və ya şəhərdən kənar çöllüklərə atmaq nəinki qeyri-insanidir, həm də elmi-bioloji baxımdan tamamilə faydasızdır.
Vakuum effekti: Populyasiya dinamikasına əsasən, bir ərazidə qida və sığınacaq resursu qaldıqca, oradakı heyvanlar məhv edilsə belə, qonşu zonalardan gələn itlər və sürətlə çoxalan yeni nəsillər qısa müddətdə həmin boşluğu doldurur.

Yüksək reproduktiv potensial: Dişi itlər ildə 1-2 dəfə olmaqla hər dəfə çoxsaylı bala dünyaya gətirir. Kütləvi sterilizasiya olmadan sadəcə "fiziki təmizləmə" sonsuz və nəticəsiz bir qanlı çarxdır.

Aqressiya və stress: Heyvanları tutub tanımadıqları yad ərazilərə atmaq onların stressini, ərazi uğrunda aqressiyasını və xəstəlik yayma riskini qat-qat artırır.
Sosial travma: Küçələrdə heyvanların qətlə yetirilməsi cəmiyyətdə, xüsusilə uşaqlarda zorakılığa qarşı həssaslığı azaldır, empatiya hissini aşındırır.
Problemin Kökü: İdarəolunmayan Məsuliyyətsizlik

Azərbaycandakı hazırkı mənzərənin əsas səbəbi sistemli qeydiyyat və nəzarət mexanizminin olmamasıdır:

Kənd və həyət itlərinin nəzarətsiz çoxalması: Rayonlarda, fermalarda və fərdi təsərrüfatlarda doğulan istənməyən balalar mütəmadi olaraq magistral yolların kənarına və şəhər ətraflarına atılır.

Məsuliyyətsiz sahiblənmə: Heç bir qeydiyyat olmadığı üçün heyvanı küçəyə atan şəxs heç bir cəza və ya vergi məsuliyyəti daşımır.
İnfrastruktur çatışmazlığı: Mövcud sığınacaqlar minlərlə heyvanı saxlamaq, müalicə etmək və ya sterilizasiya etmək gücündə deyil.

Beynəlxalq Təcrübə: Niderland və Almaniya Nə Edir?

Sahibsiz heyvan problemini kökündən həll etmiş Avropa ölkələri bunu güllə ilə deyil, dəqiq hüquqi və inzibati sistemlə təmin ediblər:
Niderland təcrübəsi (CNVR modeli): "Tut, Sterilizasiya et, Peyvəndlə, Qaytar" (CNVR) dövlət proqramı çərçivəsində küçə heyvanlarının 70%-dən çoxu qısa müddətdə qısırlaşdırılıb. Eyni zamanda ev heyvanı almaq istəyənlərə yüksək vergilər tətbiq edilərək sığınacaqlardan övladlığa götürmə təşviq olunub, heyvanı tərk etməyə görə isə minlərlə avro cərimə və həbs cəzası müəyyən edilib.

Almaniya modeli (İdentifikasiya və Məsuliyyət): İtlər məcburi şəkildə mikroçiplə qeydiyyata alınır, it vergisi (Hundesteuer) ödənilir. İtkin düşən və ya küçəyə atılan hər bir heyvanın sahibi çip vasitəsilə dərhal tapılır və məsuliyyətə cəlb olunur.

Azərbaycan Üçün 4 Zəruri Addım

İnsan təhlükəsizliyi ilə heyvan hüquqlarını qarşı-qarşıya qoymaq çıxış yolu deyil. Hər iki tərəfi qoruyan sistem belə qurulmalıdır:
1. Dövlət dəstəkli ümumölkə sterilizasiya və peyvəndləmə: Şəhər və rayonlarda mobil baytarlıq briqadaları formalaşdırılmalı, küçə itləri qısırlaşdırılaraq quduzluğa qarşı peyvəndlənməlidir.
2. Məcburi mikroçipləmə və vahid baza: Həm ev, həm də həyət/çoban itləri çiplənməli, sahibini itirən və ya qəsdən küçəyə atılan heyvanın yiyəsi tapılaraq sərt cərimələnməlidir.
3. Müasir tranzit və reabilitasiya mərkəzləri: Heyvanların ömürlük qapadıldığı primitiv qəfəslər əvəzinə, müalicə, peyvənd və sahibləndirmə funksiyasını yerinə yetirən sanitariya mərkəzləri yaradılmalıdır.
4. Təhlükəsizlik maarifləndirməsi: Məktəblərdə və ictimai platformalarda sahibsiz və ya aqressiv itlə rastlaşarkən davranış qaydaları tədris edilməlidir.
Nə vətəndaş küçədə və ya dağ gəzintisində qorxu içində yaşamalı, nə də kimsəsiz heyvanlar laqeydliyin və amansızlığın qurbanı olmalıdır. Həll çarəsi təbiətlə və zəiflə mübarizə aparmaqda deyil, nəhayət işlək və məsuliyyətli bir idarəetmə modeli qurmaqdadır.

Şəhanə Nəsirli