Postmodernizm və poststrukturalizmin mühüm intellektual mərkəzlərindən biri, Maarifçilik düşüncəsinin tarixi beşiyi, respublikaçılığın və dünyəviliyin siyasi laboratoriyası olan Fransanın bugünkü mənzərəsi onun tarixi və ideoloji ənənələrindən kənarda təsəvvür edilə bilməz. Küçə etirazları, tətillər və üsyanlar bu ölkə üçün yeni hadisə deyil. Bəlkə də Fransanı Fransa edən məhz bu inqilabi ruhdur. Maarifçilik, liberalizm, respublikaçılıq, sosializm, marksizm, anarxizm, ekzistensializm, feminizm, strukturalizm və poststrukturalizm kimi düşüncə cərəyanlarının Fransa tarixində mühüm yer tutması təsadüfi deyil. Bu ölkə yalnız ideyaların müzakirə olunduğu deyil, həm də onların siyasi mübarizəyə çevrildiyi məkandır. Fransada fəlsəfi düşüncə ilə ictimai hərəkat, nəzəriyyə ilə siyasi praktika arasında tarixən güclü əlaqə mövcud olub. Lakin bütün bunlar vandalizmi haqlı çıxarmır. Etirazla vandalizm arasında prinsipial bir sərhəd var. Etiraz hüquqların müdafiəsi, hakimiyyətin qərarlarına təsir göstərilməsi və ictimai narazılığın ifadəsi vasitəsidir. Vandalizm isə başqalarının əmlakına zərər vurulması, dağıntı və bəzən insanların həyatının təhlükəyə atılması deməkdir. Narazılığın haqlı olması dağıntını avtomatik olaraq haqlı etmir. Kütləvi etirazların iştirakçılarını da vahid məqsəd güdən, eyni düşüncəyə malik bir kütlə kimi qiymətləndirmək olmaz.
Bununla belə, dağıntılara qarşı çıxmaqla etiraz hüququnu inkar etmək arasında ciddi fərq var. Dinc etirazla vandalizmi eyniləşdirmək nə qədər yanlışsa, vandalizmi xalq iradəsinin legitim ifadəsi kimi təqdim etmək də bir o qədər yanlışdır. Demokratik cəmiyyətin vəzifəsi etirazı boğmaq deyil, insanların narazılıqlarını sərbəst ifadə edə bilməsini təmin etməklə yanaşı, zorakılığın və qanunsuzluğun qarşısını almaqdır.

Məsələnin digər tərəfi isə sabitlik anlayışıdır. Belarusda, Şimali Koreyada, Türkmənistanda, Azərbaycanda və.s ölkələrdə siyasi azadlıqların vəziyyətini, hakimiyyətin tənqidinə münasibəti və etiraz imkanlarını Fransadakı şəraitlə eyni hesab etmək olmaz. Bu ölkələrin siyasi sistemləri və repressiya səviyyələri fərqlənsə də, burada vacib bir sual ortaya çıxır: Cəmiyyətin sakit görünməsi onun həqiqətən razı olması deməkdirmi?
İnsanların hakimiyyətə qarşı sərbəst danışa bilmədiyi, siyasi mübarizənin məhdudlaşdırıldığı və etirazın ciddi nəticələr doğura bildiyi ölkələrdə zahiri sabitlik bəzən razılığın deyil, qorxunun göstəricisi ola bilər. Küçələrdə qarşıdurmanın olmaması öz-özlüyündə ədalətin, rifahın və ictimai məmnunluğun mövcudluğunu sübut etmir.

Bir ölkədə insanlar hakimiyyətin qərarlarına qarşı açıq şəkildə etiraz edir, digərində isə eyni cür narazılıqlarını ifadə etməkdən çəkinirlər. Birinci vəziyyətin xaotik görünməsi, ikinci vəziyyətin isə zahirən sakit olması onların mahiyyətini müəyyənləşdirmir. Vandalizmin olmadığı, lakin insanların qorxudan susduğu bir cəmiyyət əvəzinə, problemlərin açıq müzakirə olunduğu və etiraz hüququnun qorunduğu cəmiyyəti seçmək daha məntiqlidir. İdeal olan, əlbəttə, həm azadlığın, həm də ictimai təhlükəsizliyin qorunduğu bir mühitdir. Fransanın tarixi bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. 1789-cu il Fransa İnqilabından 1968-ci ilin tələbə hərəkatına, Sarı jiletlilər etirazlarından pensiya islahatlarına qarşı nümayişlərə qədər küçə dəfələrlə siyasi mübarizənin əsas səhnəsinə çevrilib. Azadlıq, bərabərlik və qardaşlıq prinsiplərini milli kimliyinin təməlində görən bu ölkədə həmin idealların necə həyata keçirilməli olduğu barədə mübarizə heç vaxt tam başa çatmayıb. Bu, Fransanın həm demokratik ənənəsinin gücünü, həm də həll olunmamış sosial və siyasi ziddiyyətlərini göstərir. Hakimiyyətin tənqid olunması, hökumət qərarlarına qarşı çıxılması və dəyişiklik tələb edilməsi demokratiyanın zəifliyi deyil. Əksinə, bunlar hakimiyyətin cəmiyyət qarşısında hesabatlılığını təmin edən mexanizmlərdir. Əlbəttə, etirazın demokratik dəyəri dağıntılarla deyil, ifadə etdiyi tələblər, iştirakçıların hüquqları və hakimiyyətin reaksiyası ilə ölçülməlidir.

Odur ki, Fransada baş verənləri yalnız yandırılan avtomobillər, dağıdılan mağazalar və küçə qarşıdurmaları üzərindən qiymətləndirmək hadisələrin yalnız görünən tərəfinə baxmaqdır. Bu görüntülərin arxasındakı sosial narazılıqları, siyasi qərarları və cəmiyyətlə hakimiyyət arasındakı münasibətləri də anlamaq lazımdır. Dağıntıların maddi zərəri hesablana və aradan qaldırıla bilər, amma insanların öz fikirlərini sərbəst ifadə etmək imkanından məhrum olması daha dərin siyasi problemdir.

Bəzən xaotik görünən azadlıq, qorxu üzərində qurulmuş sabitlikdən daha dəyərlidir. Bu fikir vandalizmə bəraət qazandırmır; sadəcə, sakitliyi azadlığın, nizamı isə ədalətin sinonimi hesab etməyə etiraz edir. Fransanı fərqləndirən cəhətlərdən biri də etirazın onun siyasi kimliyində tutduğu yerdir. Burada küçə yalnız ictimai narazılığın nümayiş olunduğu məkan deyil, həm də hakimiyyətin sorğulandığı və siyasi dəyişiklik tələblərinin səsləndirildiyi meydandır.

Etiraz Fransanın simvollarından biridir. Vandalizm isə nə etirazın mahiyyətidir, nə də azadlığın şərti. Əsl demokratik güc cəmiyyətin həm etiraz edə bilməsində, həm də etirazını dağıntıya çevirmədən ifadə etmək imkanına sahib olmasındadır.

Şəhanə Nəsirli