Azərbaycanda milli azlıqların, o cümlədən Talışların hüquqları uzun illərdir ölkənin insan haqları və ifadə azadlığı gündəminin mübahisəli mövzularından biri olaraq qalır. Talış dili, mədəniyyəti və milli kimliyi ilə bağlı fəaliyyət göstərən jurnalistlər, fəallar və tədqiqatçılar müxtəlif dövrlərdə cinayət təqibləri və həbslərlə üzləşiblər.

Bu məsələ yalnız Talış yönümlü media və fəallar tərəfindən deyil, beynəlxalq insan haqları təşkilatları tərəfindən də sənədləşdirilib.

Talış fəallarının həbsi yeni məsələ deyil

Talış fəallarına qarşı təzyiqlərin ən çox tanınan nümunələrindən biri jurnalist Novruzəli Məmmədovun işi olub. Məmmədov Talışların mədəni və ictimai məsələlərini işıqlandıran “Talışi Sədo” qəzetinin redaktoru və Talış Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbəri idi.

Human Rights Watch-un məlumatına görə, Novruzəli Məmmədov 2008-ci ildə dövlətə xəyanət ittihamı ilə 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdi. O, 2009-cu ildə həbsdə vəfat edib. Təşkilat onun işi və həbsdə ölümü ilə bağlı ciddi narahatlıqlar ifadə edib.

Onun ölümündən sonra belə Talış mediası və fəallarına qarşı təzyiqlərlə bağlı narahatlıqlar səngimədi.

Hilal Məmmədovun işi

2012-ci ildə “Talışi Sədo” qəzetinin baş redaktoru Hilal Məmmədov həbs edildi. Human Rights Watch yazır ki, Məmmədov həm qəzetin redaktoru, həm də Talış Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbərliyində təmsil olunan şəxs idi.

O, əvvəlcə narkotiklə bağlı ittihamla saxlanıldı. Daha sonra ona dövlətə xəyanət və nifrət, düşmənçilik və etnik ayrı-seçkiliyi qızışdırmaq ittihamları irəli sürüldü. Məmmədov isə saxlanılarkən döyüldüyünü bildirmişdi.

Human Rights Watch-un bu işi Azərbaycan hakimiyyətinin vətəndaş cəmiyyətinə və hökuməti tənqid edən şəxslərə qarşı daha geniş repressiya siyasəti kontekstində təqdim etməsi diqqət çəkir.

Fəxrəddin Abbasov və Elvin İsayev

Talış fəallarına qarşı təzyiqlərlə bağlı ən açıq beynəlxalq mövqelərdən biri Amnesty International tərəfindən 2020-ci ildə yayımlanıb.

Amnesty International Talış azlığının hüquqları uğrunda fəaliyyət göstərən Fəxrəddin Abbasov və etnik Talış bloqer Elvin İsayevin həbsindən narahatlığını bildirib.

Təşkilat onların fəaliyyətinin Azərbaycan hakimiyyətinin tənqidi ilə əlaqəli olduğunu qeyd edib və hər iki şəxsin siyasi motivli təqib qurbanı olduğunu bildirib. Amnesty Azərbaycan hakimiyyətini onları azad etməyə çağırıb.

Amnesty-nin məlumatına görə, Abbasov 2020-ci ildə 16 il müddətinə həbs cəzasına məhkum edilmişdi. Məhkəmənin əsas götürdüyü materiallar arasında onun siyasi fikirlərini ifadə etdiyi yazılar, müsahibələr və Talış məsələsinə dair internet proqramları da yer alıb.

Elvin İsayev isə müxalif mövqeli bloqer kimi Azərbaycan hakimiyyətini korrupsiya və siyasi repressiyalarda ittiham edən çıxışları ilə tanınırdı. Amnesty onun barəsindəki ittihamların əsaslı olmadığını və işin siyasi motiv daşıdığını bildirib.

İqbal Abilov işi: Talış məsələsinin yeni mərhələsi

Son illərdə Talış məsələsi ilə bağlı ən diqqətçəkən işlərdən biri alim İqbal Abilovun həbsi və məhkum edilməsidir.

Abilov Talış dili, tarixi, mədəniyyəti və milli azlıqların hüquqları ilə bağlı araşdırmalar aparan alim kimi tanınır. O, 2024-cü ildə saxlanılıb.

Amnesty International 2024-cü ildə onun və akademik Bahruz Samadovun “dövlətə xəyanət” də daxil olmaqla ittihamlarla həbs edilməsini onların akademik yazıları və fəallığı ilə əlaqələndirib.

2025-ci il mayın 20-də İqbal Abilov 18 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Amnesty International onun məhkəməsini ədalətli məhkəmə standartlarının pozulduğu proses kimi qiymətləndirib və ittihamların onun Talış dili, tarixi, mədəniyyəti və milli azlıqların hüquqları ilə bağlı akademik fəaliyyətindən qaynaqlandığına dair ciddi narahatlıq ifadə edib.

Human Rights Watch da 2026-cı il üzrə Azərbaycan hesabatında Abilovun işinə toxunaraq onu Talış azlığı üzrə tədqiqatçı kimi təqdim edir və onun 18 il həbs cəzası aldığını qeyd edir.

Talışların milli kimliyinin, dilinin və mədəniyyətinin qorunması isə yalnız Talış icmasının deyil, ümumilikdə Azərbaycanda insan hüquqları və milli azlıqların hüquqlarının vəziyyətinin göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir.

Müəllif: Elnur Mirzəbəyli
22.10.2025