Azərbaycanda küçələrdə və yaşayış məntəqələrində heyvanlara münasibətin hansı səviyyədə olduğunu göstərən mənzərələrə tez-tez rast gəlmək mümkündür: hərəkət edə bilməyəcək qədər qısa kəndirlə bağlanmış inəklər, yağışın və şaxtanın altında sığınacaqsız saxlanılan heyvanlar, qarşısında su olmayan mal-qara, küçədə insanların gözü qarşısında kəsilən qoyunlar, satış yerlərində nümayiş etdirilən kəsilmiş heyvan başları…

Problem təkcə bu görüntülərin mövcudluğu deyil. Daha ciddi məsələ onların gündəlik həyatın adi və mübahisəsiz hissəsi kimi qəbul edilməsidir.

Heyvan danışa bilmir deyə onun ağrısı yox olmur. Onun səsini eşitməməyimiz əzab çəkmədiyi anlamına gəlmir. Bir canlının hərəkət imkanını həddindən artıq məhdudlaşdırmaq, onu susuz saxlamaq, soyuqdan və istidən qorunmasına şərait yaratmamaq sadəcə “heyvan saxlamaq üsulu” kimi qəbul edilə bilməz.

Burada həm əxlaqi, həm də hüquqi məsuliyyət məsələsi ortaya çıxır.

İnsan güclüdürsə, hər şeyi edə bilərmi?

Heyvanlara münasibət cəmiyyətin mərhəmət anlayışını göstərən ən sadə ölçülərdən biridir. Çünki söhbət öz hüququnu tələb edə, polisə müraciət edə və ya yaşadığı əzabı dilə gətirə bilməyən canlılardan gedir.

Güclü olmaq zəif üzərində istənilən davranışa haqq qazandırmır. Əksinə, özünü müdafiə edə bilməyən canlıya necə davranmaq insanın gücdən necə istifadə etdiyini göstərir.

Bu baxımdan məsələ yalnız heyvan hüquqları fəallarının müzakirəsi deyil. Söhbət cəmiyyətin zorakılığa, ağrıya və əzaba münasibətindən gedir.

Küçədə heyvan kəsimi də ayrıca problemdir

Azərbaycanda xüsusilə dini mərasimlər, toylar və digər tədbirlər zamanı küçədə və ya insanların sıx olduğu məkanlarda heyvan kəsilməsi görüntülərinə rast gəlinir. Bəzən həmin görüntülər çəkilərək sosial şəbəkələrdə də paylaşılır.

Heyvanların qida məqsədilə kəsilməsi müxtəlif dini və məişət ənənələrinin tərkib hissəsi ola bilər. Lakin ənənənin mövcudluğu heyvana lazımsız əzab verilməsini, sanitariya normalarının pozulmasını və qanlı səhnələrin ictimai nümayişini avtomatik olaraq əsaslandırmır.

Üstəlik, bu məsələ Azərbaycan qanunvericiliyində də tənzimlənir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 289-cu maddəsi baytarlıq qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət müəyyən edir. Maddədə baytarlıq baxışından keçirilməyən, baytarlıq-sanitariya tələblərinə cavab verməyən heyvanların ticarət üçün xüsusi ayrılmış yerlərdən kənarda kəsilməsi, həmçinin heyvan mənşəli məhsulların müvafiq ekspertiza aparılmadan istehsalı və satışı inzibati xəta kimi göstərilir. Fiziki şəxslər üçün belə pozuntulara görə 200–300 manat, vəzifəli şəxslər üçün 500–600 manat, hüquqi şəxslər üçün isə 1500–2000 manat cərimə nəzərdə tutulur.

Deməli, küçədə heyvan kəsilməsi yalnız estetik və ya etik mübahisə deyil. Konkret şəraitdən asılı olaraq, bu, baytarlıq və sanitariya qaydalarının pozulması məsələsinə də çevrilə bilər.

Heyvana əzab verməyin cəzası nədir?

Azərbaycanın İnzibati Xətalar Məcəlləsində heyvanlarla rəhmsiz rəftar ayrıca məsuliyyət yaradır.

Məcəllənin 274.1-ci maddəsinə görə, heyvana ağrı, əzab və işgəncə verilməsi, onun döyülməsi və ya döyüşdürülməsi 500 manatdan 800 manatadək cərimə ilə nəticələnə bilər.

Bu hərəkətlər nümayişkaranə şəkildə, o cümlədən mediada göstərilməklə törədilərsə, cərimə 800–1000 manat təşkil edir. Rəhmsiz rəftar heyvanın şikəst olmasına səbəb olarsa, 1000–1500 manat, tələf olması ilə nəticələnərsə 1500–2000 manat cərimə tətbiq oluna bilər. Sonuncu halda şəraitdən asılı olaraq bir ayadək inzibati həbs də mümkündür.

Qanunvericilikdə heyvanlarla rəhmsiz rəftarın təbliğ edilməsinə və belə materiallardan kommersiya məqsədilə istifadəyə görə də ayrıca məsuliyyət nəzərdə tutulur.

Qanunun olması yetərlidirmi?

Əsas suallardan biri budur.

Qanunda heyvana işgəncə verməyə görə cərimə nəzərdə tutulursa, lakin gündəlik həyatda heyvanların əzab içində saxlanmasına davamlı şəkildə göz yumulursa, hüquqi normanın təsiri zəifləyir.

Əgər insanlar küçədə qan içində heyvan kəsilməsini, susuz və sığınacaqsız saxlanılan mal-qaranı, heyvana əzab verən görüntülərin sosial mediada nümayişini adi hadisə kimi qəbul etməyə başlayırsa, problem artıq yalnız qanunun tətbiqində deyil.

Problem əzaba alışmaqdır.

İnsan gördüyünə alışır. Alışdığını normal hesab edir. Normal hesab etdiyini isə bir müddətdən sonra sorğulamağı dayandırır.

Məhz bu nöqtədə mərhəmət tədricən ictimai laqeydliyə məğlub olur.

Heyvan hüquqlarından danışmaq insan problemlərini unutmaq deyil

Bəzən heyvanların müdafiəsi ilə bağlı müzakirələrdə “insanların problemləri qurtarıb ki, heyvanlardan danışırıq?” arqumenti səsləndirilir.

Halbuki bunlar bir-birini istisna edən məsələlər deyil.

Bir uşağın hüququnu müdafiə etmək yaşlı insanın problemini əhəmiyyətsiz etmir. Eyni şəkildə, əzab çəkən heyvana qarşı mərhəmətli münasibət insanın problemlərinə laqeyd qalmaq demək deyil.

Əksinə, mərhəmət bölünən resurs deyil.

Bir cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini yalnız yeni binalar, bahalı avtomobillər, yollar və iqtisadi statistika ilə ölçmək mümkün deyil. Küçədəki canlıya münasibət, ictimai məkanın qorunması, sanitariya qaydalarına əməl olunması və qanunun zəif olanı nə dərəcədə qoruması da inkişaf göstəricisidir.

Əsas sual isə sadədir:

Əgər bir canlı ağrı hiss edə bilirsə, onun çəkdiyi əzabı hansı əsasla əhəmiyyətsiz saya bilərik?

Heyvanlara mərhəmət insanın zəifliyi deyil. Əksinə, gücü əlində saxlayan tərəfin həmin gücdən necə istifadə etdiyini göstərən əxlaqi ölçüdür.

Şəhanə Nəsirli