Ötən il Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan rəhbərləri arasında noyabrın 10-da imzalanan razılaşmaya əsasən Qarabağa Rusiya sülhməramlılarının yerləşdirildi. Elə o zamandan rus hərbçilərinin Qarabağda sülhyaratma prosesinə heç bir dəstək verməyəcəkləri barədə deyilənlər bu gün öz təsdiqini tapmaqdadır. Sülhməramlıların gözü qarşısında ermənilər tez-tez atəşkəsi pozurlar, sülhməramlılar Azərbaycan ərazisində erməni uşaqlarına düşərgə təşkil edirlər, əlində qondarma rejimin bayraqları olan uşaqlarla şəkil çəkdirirlər, sülhməramlılarla ermənilərin süfrə arxasında, eləcə də erməni qadınlarına gülvermə kimi tez-tez görüntüləri yayılır və s. Bir sözlə, Qarabağa yerləşdirilən Rusiya sülhməramlıları missiyalarından kənar fəaliyyət göstərirlər ki, bu da vəziyyəti gərginləşdirir. Rusiya "sülhməramlılarının" öz səlahiyyətlərini aşaraq cinayətkar ermənilərə hərtərəfli yardım göstərməsi onları ruhlandırıb desək, yanılmarıq. Digər tərəfdən Minsk Qrupunun “dirilməsi”,qonşu İrana məxsus yük maşınlarının Qarabağa istiqamətlənməsi kimi məsələlər heç də milli və dövlətçilik maraqlarımıza uyğun deyil. Azərbaycanın gücü artdıqca, işğaldan azad edilən torpaqlarımızda bərpa işləri sürətləndikcə təxribatların da sayı artır...

“Xalq Cəbhəsi” bu dəfə Qafqaz Araşdırma Mərkəzinin (“Strategicon”) direktoru Aleksandr Hoffmannla müsahibə edib. Onu da qeyd edək ki, tutduğu mövqeyinə görə, rus sülhməramlıları və ermənilərlə bağlı verdiyimiz suallardan yayınacaq, sığortalanan cavablar verəcəyini əvvəlcədən bilirdik.

- Cənab Hoffmann, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan rəhbərləri arasında 10 noyabr 2020-ci il tarixli razılaşmanın imzalanmasına baxmayaraq, Ermənistan tez -tez atəşkəsi pozur...

- Münaqişə tərəfləri tez-tez bu məsələdə bir-birlərini günahlandırırlar. “Donetsk Xalq Respublikası” ilə Kiyev, Hindistanla Pakistan, İsraillə Fələstin arasında belə bir ittihamlar tez-tez olur. Ermənistan və Azərbaycanla bağlı vəziyyət də istisna deyil. Burada yenə də üçüncü tərəfə - atəşkəsin pozulması hallarını qeydə alan və onların kəskin mərhələyə keçməsinin qarşısını alan Rusiya sülhməramlılarına və bölgədə qüvvələr və maraqlar balansını qoruyan türk müşahidəçilərinə etibar etmək lazımdır.

- Qarabağ münaqişəsi başlayandan və Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalından bəri dünya Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədi. Amma nə dünya birliyi, nə də Minsk Qrupu münaqişəni həll etməyə çalışdı. İkili standartlar nəyə hesablanmışdı?

- BMT həmişə Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın ərazisi kimi tanıyıb və dəfələrlə Qarabağ problemini həll etməyə çalışıb. Minsk Qrupu da bunun üçün hər cür səy göstərdi. Ancaq bu problemi sülh yolu ilə həll etməyə çalışdılar. Burada Ermənistan axını haqqında deyil, beynəlxalq təşkilatların və birliklərin praqmatik maraqlarından danışmağa dəyər. Diplomatiyanın vəzifəsi qan tökmək və kədəri biçmək deyil, danışıqlar aparmaqdır. Buna görə də, məsələn, BMT-nin Ermənistanla müharibə və ya buna bənzər bir şey üçün casus belli (bəhanə) yaratması lazım olduğunu düşünmək absurd olardı. Çox fantastik bir ssenari deyilmi?.. Bu halda, BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar, Hindistan və Pakistan, İsrail ilə Fələstin arasında müharibə bataqlığına düşə bilər. Amma bu, BMT, Minsk Qrupu və digər birliklərin sülh yolu ilə həllinə yönəlmiş missiyası və vəzifələri deyil, elə deyilmi? Yeri gəlmişkən, dünya ictimaiyyətinin qətnamələrini yerinə yetirməkdən imtina edən bir çox ölkə var ...

- Artıq Qarabağ azad edilib, Minsk qrupuna ehtiyac varmı?

- Məncə, münaqişə tam tükənməyib. Tərəflər qarşılıqlı iddialarını saxlayırlar. Sülh yolu ilə həll edilməsindən danışırıqsa, arbitraj və üçüncü tərəfin iştirakı zəruridir. Minsk qrupu platformasından istifadə etməyə davam etmək daha məntiqli və daha praktik olardı. Hər iki tərəf bunun fərqində olmalıdır.

- Cənubi Qafqazda və dünyada Rusiya üçün hansı ölkə daha vacibdir - məğlub, kasıb Ermənistan və ya qalib - böyük iqtisadi layihələrin müəllifi Azərbaycan?

- Rusiya üçün hər iki ölkə vacibdir - qalib və məğlub. Müharibəni itirmək diplomatik boykot üçün əsas olmamalıdır. Xüsusi bir nümunə: Fələstin İsraildən müqayisə olunmaz dərəcədə zəifdir və İsrail əsgərləri ilə qarşıdurmalarda dəfələrlə məğlub olub, lakin Rusiya Fələstin tərəfi ilə qarşılıqlı əlaqədən imtina etmir. Hər bir dövlətlə əlaqələr qurmaq vacib və zəruridir. Xüsusilə qlobal bir gücün rolunu iddia edən ölkələrin diplomatiyasının əsası budur.

- Ermənistanın bölgədəki təcavüzkar siyasəti hamıya məlumdur. Qarabağa, Gürcüstanın Cavaxetiya bölgəsinə və hətta Rusiya və Türkiyə torpaqlarına iddialarını gizlətmədi.

- Ermənistanın rəsmi nümayəndələrinin Türkiyə, Gürcüstan və ya Rusiya ərazilərinə iddiaları yoxdur. Gürcüstan və Rusiya üçün bu, istər, istəməz geniş rezonans yarada bilər. Başqa bir şey, qonşu dövlətlər arasındakı tarixi qarşıdurmalar heç də nadir hal deyil. Müəyyən bir dövləti təcəssüm etdirmək üçün bir çox nümunələır var: Estoniyanın Rusiya ilə bir sıra sərhəd əraziləri ilə bağlı fikirləri var, Polşa və Macarıstanın Ukrayna torpaqlarına qarşı müəyyən iddiaları var, Çin Hindistan və Yaponiya ilə mübahisə edir və s. Qafqazda hər şey daha mürəkkəbdir. Sərhədlər tez -tez dəyişirdi, həmişə etnik mənzərəyə uyğun gəlmir, buna görə də sovet hakimiyyətinə xüsusi "minnətdarlıq" bildirilməlidir. Bu hərəkətlərin nəticəsi olaraq qarşılıqlı iddialar təbiidir. Unutmayın ki, bu cür hadisələri daha dərindən retrospektiv olaraq nəzərdən keçirsək, onlar bölünmüş xalqların yaranmasına da kömək etmişlər. Ən yaxın nümunə, çoxlu sayda İranda yaşayan azərbaycanlılar olacaq.

- Avropa və ABŞ-ın, xüsusən NATO-nun Cənubi Qafqaza gəlişi regional siyasəti necə dəyişə bilər?

- NATO artıq Cənubi Qafqazdadır. Türkiyə ittifaqın üzvüdür, Gürcüstan onunla yaxından əməkdaşlıq edir və üzv olmaq istəyir. NATO-nun Qafqazdakı mövcudluğunun daha da dərinləşməsinin heç bir müsbət təsirini deyə bilmərəm, çünki bu, bütün nəticələrlə Avroatlantik cəmiyyəti ilə Rusiya arasındakı münasibətlərdə gərginliyin artması qaçılmazdır. NATO-nun şərqə sürətlə genişlənməsi mərhələsində mürəkkəb etnopolitik problemləri həll etmək qərarına gəldiyi Əfqanıstanın əsl nümunəsi daha çox göstəricidir.

- Qarabağın azad edilməsindən sonra Türkiyənin bölgəyə təsirini necə qiymətləndirirsiniz?

- Türkiyənin təsiri, şübhəsiz ki, artdı. Amma Azərbaycan üçün, bu, medalyonun iki üzü olan bir vəziyyətdir. Faydaları ilə başlayaq. Türkiyə məhdud, lakin kifayət qədər keyfiyyətli hərbi və siyasi dəstək verə biləcək nüfuzlu müttəfiq, iddialı bir regional gücdür. Türkiyənin siyasi liderliyinə arxalana bilərsiniz. Risklərə keçək. Azərbaycanın siyasi rəhbərliyinin suveren respublikanı Türkiyənin peyk dövlətinə çevirməyi planlaşdırdığını düşünmürəm. Ancaq Ankaranın Bakının milli maraqlarına zərər verəcək və ya uyğun gəlməyən tələbləri ola bilər. Nüfuzlu müttəfiqini itirmək təhlükəsi fonunda bu cür tələblərin yerinə yetirilməsi Azərbaycanı siyasi müstəqillikdən məhrum edə bilər.
Bunu Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin təmin edilməsi kontekstində başa düşmək xüsusilə vacibdir. Azərbaycanın müdafiə və hücum potensialının inkişafı strategiyası, zənnimcə, Azərbaycanın milli maraqlarını təkbaşına müdafiə etdiyi belə bir əsas ssenari üzərində işlənməlidir. Müttəfiqlərin köməyinə apriori etibar etmək olduqca tələsik və risklidir. Həm tarixi geriyə, həm də indiki vəziyyətə görə kədərli nümunələr var: NATO-nun bir sıra yeni üzvləri, əslində, bu məsələdə əhəmiyyətli bir suverenlik payını itirərək, müdafiə məsələlərini bir millət üstü təşkilata həvalə etdilər.
Qarabağdakı silahlı münaqişə ilə əlaqədar, Azərbaycan ordusunun inancları, silahları və strategiyası bu müharibədə qazandı. Qələbə dəfnələri Azərbaycan əsgərinə, zabitinə, komandanlığına, xalqına məxsusdur. Azərbaycan, mənim fikrimcə, daha böyük müstəqillik nümayiş etdirməlidir, xüsusən də respublika ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra. İndi enerji qüdrəti olaraq bölgədə ciddi mövqelərə iddia edə bilər. Üstəlik, Azərbaycan milləti indi yalnız milli resursların səfərbərliyini gücləndirəcək emosional yüksəlişdədir.

- Rusiya-Türkiyə dostluğunun möhkəmlənməsi hansı ölkələri narahat edir və niyə?

- Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin bir neçə əsrlik tarixi var və ümumi maraqlara əsaslanan zəngin geosiyasi qarşıdurma və situativ yaxınlaşma tarixinə malikdir. Növbəti Rusiya-Türkiyə yaxınlaşması ilə ən az maraqlanan, fikrimcə, kontinental Avropa gücləri deyil, Türkiyənin Kiçik Asiyada NATO-nun körpüsü olan ABŞ-dır, eyni anda bir neçə bölgəyə çıxış açan bir bölgə: Qara dəniz, Qafqaz, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi. Türkiyənin ambisiyaları və beynəlxalq siyasətdəki suverenliyinin möhkəmlənməsi Vaşinqtonun maraqlarına uyğun gəlmir, xüsusən son beş ildə bunun bariz sübutlarını gördüyümüz üçün bu barədə cəsarətlə danışa bilərik ... İngiltərənin Yaxın Şərqdəki xarici siyasət təşəbbüsünün dirçəlişini unutmayaq. Londonun hazırkı siyasi rəhbərliyi ortaya çıxan dinamikanı qoruyarsa, çox güman ki, ingilislərin nəinki Yaxın Şərqə, həm də Qafqaz və Orta Asiyadakı vəziyyətə təsir etmək cəhdlərinə qayıtdıqlarının şahidi ola bilərik.

- İran yük maşınlarının qanunsuz olaraq Qarabağa getməsinə münasibətiniz necədir? Bununla əlaqədar iki gün əvvəl Azərbaycan İrana nota göndərdi ...

- Əgər onlar humanitar yüklər daşıyırdılarsa, onun qeydiyyatı beynəlxalq normalara uyğun olaraq və Azərbaycan hakimiyyəti ilə razılaşdırılmaqla tərtib edilməlidir. Əks təqdirdə, artıq beynəlxalq hadisədir. Eyni zamanda, sülhməramlıların olması Qarabağa qanunsuz silah gətirilməsi ehtimalını azaldır.

- ABŞ-ın Rusiyaya qarşı sanksiyalarının arxasında nə dayanır? Əsas məqsəd nədir?

- Hər şey kifayət qədər sadədir. Siyasətdə, biznesdə, münasibətlərdə və digər sahələrdə olduğu kimi: siyasi rəhbərliyin qəbul etdiyi qərarların müstəqilliyini boğmaq. Üstəlik, söhbət ekzistensial, geosiyasi rəqabətdən gedir.

- Jirinovski həmişə Azərbaycan hakimiyyətini və hətta xalqını təhqir edib. Ötən günlərdə də növbəti dəfə sərsəmlədi. Buna münasibətinizi bilmək istərdim.

- Mən Vladimir Jirinovskinin Azərbaycan hakimiyyəti və xalqı haqqında mütəmadi olaraq təhqiredici bir şəkildə ifadə etməsinə şübhə edirəm. Bu vəziyyətdə müntəzəm diplomatik qarşıdurmaları müşahidə edərdik. Postsovet siyasi məkanında geniş yayılmış fürsətçiliyi unutmamalıyıq. Bu məsələ ilə əlaqədar bunları deyə bilərəm - indiki və keçmiş siyasi xadimlər üçün "təsir edənlər", indi onları çağırmaq dəbdə olduğu üçün, ifadələrində təmkinli olmaq vacibdir.

- Ermənistan tərəfi yenidən Azərbaycanla müharibəyə hazırlaşdığını iddia edir. Sizcə, Ermənistan yenidən buna risk edə bilər?

- Ermənistan rəsmilərinin Azərbaycanla müharibəyə hazırlıq barədə heç bir açıqlamalarına rast gəlməmişəm. Rəsmilərdən kənarda müəyyən şəxslərin təxribatlarına və onların revanşist fikirlərinin ictimaiyyətə söyləməsi, məncə, daxili səviyyədə siyasi məqsədlər üçün istifadə olunur. İndi Ermənistanda populistlərin tanrısına çevrilmiş bir çox əhəmiyyətli daxili problemlər var. Üstəlik, İrəvan Rusiyanın güclü bir faktor olduğunu anlayır.

- Qafqazda sülh yaratmaq üçün nə edilməlidir?

- Qafqazda sülhə nail olmaq üçün ənənəvi əsaslarımıza və əsrlər boyu uzanan münaqişə tərəfləri arasında vasitəçilik təcrübəsinə müraciət etmək lazımdır. Bir-birinizi dinləməlisiniz, həm də eşidin.

P.S. A.Hoffmann Rusiya sülhməramlıları ilə bağlı verdiyimiz suallardan dolayısı yolla yayınaraq məlum razılaşmaya əsasən onların missiyalarını yerinə yetirdiklərini və bunun olduqca vacib və əsas mahiyyət daşıdığını vurğuladı. Hətta qeyd etdi ki, Türkiyə hərbçiləri ilə birlikdə bu daha böyük effekt verə bilər. Hoffmanın nəzərinə rus sülhməranlılarının missiyalarına uyğun hərəkərt etmədiklərini və hətta əlində qondarma, separatçı rejimin bayrağını tutan erməni uşaqla şəkil çəkdirib paylaşıldığını çatdırdıq, daha doğrusu həmin fotonu ona göndərdik. Rusiyalı politoloq yenə də ermənipərəst mövqeli cavab verdi: uşaqlar siyasətdən kənardırlar. Bir də dedi ki, rus hərbçisi uşağı qucaqlayıb, “bayrağı” yox...