Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumu 13-cü sessiyası çərçivəsində minlərlə gəncin könüllü kimi cəlb olunması bir tərəfdən beynəlxalq tədbirin təşkili baxımından mühüm resurs sayılsa da, digər tərəfdən ciddi suallar doğurur: bu proses gənclərin təhsil hüququna necə təsir edir və bu məsuliyyət kimə aiddir?

Könüllülərin miqyası və rolu

Rəsmi açıqlamalara görə, WUF13-də ümumilikdə 38 mindən çox iştirakçı qeydə alınıb. Bu miqyasda tədbirin təşkilində könüllülərin rolu əvəzolunmazdır. Onlar müxtəlif istiqamətlər üzrə fəaliyyət göstəriblər:

* Protokol və qonaqların qarşılanması
* Nəqliyyat və hava limanı əməliyyatları
* Məkan və şəhər əməliyyatları
* Media və informasiya texnologiyaları
* Tibb və operativ xidmətlər
* UN-Habitat ilə koordinasiya

Bu struktur göstərir ki, könüllülər sadəcə simvolik iştirakçılar deyil, tədbirin funksional dayaqlarından birinə çevriliblər.

Problemin mahiyyəti: dərs, yoxsa tədbir?

Əsas mübahisəli məqam isə könüllülərin böyük hissəsinin tələbə və şagirdlərdən ibarət olmasıdır. Tədbirin iş saatları ilə təhsil müəssisələrinin dərs saatlarının üst-üstə düşməsi faktiki olaraq gənclərin dərsdən yayınmasına səbəb olub.

Burada iki əsas problem ortaya çıxır:

1. Sistemli koordinasiya çatışmazlığı
Könüllülərin cəlbi ilə təhsil prosesi arasında balansın qorunması üçün konkret mexanizmlər görünmür. Bu isə könüllülüyün “təcrübə” adı altında təhsili kölgədə qoymasına gətirib çıxarır.

2. Könüllülük anlayışının sui-istifadəsi
Könüllülük prinsipi normalda şəxsi seçim və əlavə fəaliyyət kimi nəzərdə tutulur. Lakin bəzi hallarda bu proses qeyri-rəsmi şəkildə təşviq olunur, hətta CV, gələcək imkanlar və ya sosial təzyiq vasitəsilə dolayı “məcburiyyət” xarakteri ala bilir.

Məsuliyyət kimdədir?

Bu sualın cavabı sadə deyil, lakin bir neçə əsas tərəf var:

* Təhsil qurumları – dərs davamiyyətinə nəzarət etməlidirlər
* Təşkilatçılar – könüllü proqramını təhsil cədvəllərinə uyğun planlaşdırmalıdır
* Dövlət siyasəti – gənclərin həm inkişafını, həm də təhsil hüququnu balanslaşdırmalıdır

Formal olaraq bu sahədə koordinasiya Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi ilə digər qurumlar arasında olmalıdır. Lakin praktikada bu məsuliyyətin konkret şəkildə kim tərəfindən daşındığı və necə icra edildiyi qeyri-müəyyən qalır.

Niyə məsuliyyət məsələsi gündəmə gəlmir?

Bunun bir neçə səbəbi var:

* Beynəlxalq imic faktoru – belə tədbirlər ölkə üçün prestij sayılır və tənqid arxa plana keçir
* Könüllülüyün müsbət imici – ictimai diskursda bu fəaliyyət əsasən pozitiv təqdim olunur
* Hesabatlılıq boşluğu – könüllülərin təhsilinə təsirlə bağlı rəsmi statistikalar açıqlanmır

Nəticə: balans tapılmalıdır

WUF13 kimi tədbirlər gənclər üçün real təcrübə, beynəlxalq mühit və yeni bacarıqlar deməkdir. Amma bu, təhsilin hesabına baş verməməlidir.

Əgər könüllülük:

* dərsdən yayınmanı sistemli hala gətirirsə,
* akademik nəticələrə təsir edirsə,
* nəzarətsiz şəkildə genişləndirilirsə,

onda bu artıq sosial təşəbbüs yox, idarəetmə problemidir.

Daha sağlam model üçün:

* könüllü proqramları dərsdənkənar saatlara uyğunlaşdırılmalı,
* iştirakçılar üçün akademik kompensasiya mexanizmləri yaradılmalı,
* real statistika və hesabatlılıq təmin olunmalıdır.

Əks halda, “təcrübə qazanan gənclər” görüntüsünün arxasında “təhsildən uzaqlaşan nəsil” riski formalaşa bilər.