Qətnamə 2663 (2026)

Azərbaycanda tənqidi səslərin susdurulması

Parlament Assambleyası

1.​Parlament Assambleyası Azərbaycanda fərqli düşüncənin və müstəqil səslərin susdurulmasının sistemli xarakter alaraq dərin kök salmasını dərin təəssüflə qarşılayır. Sərhədsiz Reportyorlar təşkilatının hər il dərc etdiyi son Mətbuat Azadlığı İndeksində Azərbaycan 180 ölkə arasında 171-ci yerdə qərarlaşıb. Azərbaycanın göstəricisi müstəqil medianın illərdir davam edən sıxışdırılmasını əks etdirir və bu vəziyyət Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının (ETS No. 5, “Konvensiya”) 10-cu maddəsi ilə təmin edilən ifadə azadlığına açıq və sistemli etinasızlıq kimi qiymətləndirilməlidir.

2.​Assambleya Azərbaycanda tənqidi səslərin susdurulmasına şərait yaradan daha geniş mühitdən də eyni dərəcədə narahatdır. Bu mühit, xüsusilə Media haqqında Qanun, Siyasi partiyalar haqqında Qanun və Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında Qanun kimi məhdudlaşdırıcı qanunvericilik tədbirləri ilə dəstəklənir. Bu qanunların ümumi təsiri Azərbaycanda müstəqil jurnalistikanın, real siyasi müxalifətin, vətəndaş məkanının və ifadə azadlığının boğulmasına gətirib çıxarıb. 2026-cı il etibarilə Avropa Şurasının üzv dövləti olan Azərbaycanda bir dənə də müstəqil media qurumu fəaliyyət göstərmir. Avropa Şurasının Jurnalistlərin Təhlükəsizliyi Platformasının məlumatına görə, hazırda Azərbaycanda 36 jurnalist həbsdədir.

3.​Assambleya dərin təəssüflə qeyd edir ki, Azərbaycan Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin hələ ratifikasiya olunmamış səlahiyyətlərinin mahiyyəti üzrə etiraz edilməsi haqqında 2527 (2024) saylı Qətnamədə, o cümlədən insan hüquqlarına hörmətlə bağlı ifadə edilmiş ciddi narahatlıqları aradan qaldırmaq əvəzinə, 2025 və 2026-cı illər üçün nümayəndə heyətinin səlahiyyət sənədlərini təqdim etməmək qərarı ilə Assambleyanın işində iştirak etməməyi seçdi. Azərbaycan nümayəndə heyətinin olmamasına baxmayaraq, Assambleya Azərbaycanda getdikcə daha çox narahatlıq doğuran vəziyyətə münasibət bildirməyi zəruri hesab edir. Bu vəziyyət Azərbaycanın Avropa Şurası qarşısında üzvlük öhdəliklərinə əməl etmək iradəsinə dair ciddi şübhələr yaradır.

4.​Assambleya Azərbaycanla bağlı Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin icrası hələ də başa çatmamış çoxsaylı aparıcı qərarlarının mövcudluğundan narahatlığını davam etdirir; bu qərarların bir çoxu illərdir icra olunmamış qalır. İcrası gözlənilən qərar qruplarına aşağıdakılar daxildir: onlayn medianın qanunsuz bloklanması; vəkillərin əsassız olaraq vəkillik fəaliyyətindən uzaqlaşdırılması; ifadə azadlığını məhdudlaşdırmaq üçün cinayət hüququnun özbaşına tətbiqi; vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının qeydiyyatından qanunsuz və/yaxud əsassız imtina edilməsi və ya onların ləğvi; jurnalistlərin təhlükəsizliyi və müdafiəsi ilə bağlı pozuntular; insan hüquqları müdafiəçilərini, vətəndaş cəmiyyəti fəallarını və jurnalistləri cəzalandırmaq və susdurmaq üçün cinayət hüququndan sui-istifadə. Assambleya xatırladır ki, Azərbaycan bu qərarları icra etmək üçün yalnız müvafiq ərizəçilər üçün ədaləti təmin etməli deyil, həm də oxşar pozuntuların təkrarlanmaması üçün təxirəsalınmaz və səmərəli islahatlar aparmalıdır.
5.​Assambleya xatırladır ki, Azərbaycan Konvensiyanın 46-cı maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarını icra etmək üzrə qeyd-şərtsiz öhdəlik daşıyır. Assambleya Azərbaycanın Assambleyada iştirak etməməsindən Məhkəmə qərarlarına əməl etməmək və ya Konvensiya sistemində tam iştirakdan yayınmaq üçün əsas kimi istifadə etmək cəhdlərini rədd edir. Buraya Konvensiyanın 22-ci maddəsinə və Assambleyanın müəyyən etdiyi prosedura uyğun olaraq Məhkəmədə hakim vəzifəsinə namizədlərin siyahısını vaxtında Assambleyaya təqdim etmək öhdəliyi də daxildir.

_______________________________

1. Assambleyanın 24 iyun 2026-cı il tarixli müzakirəsi (24-cü iclas) (bax: Doc. 16414, Hüquqi Məsələlər və İnsan Hüquqları Komitəsinin məruzəsi, məruzəçi: cənab Christophe Lacroix; və Doc. 16436, Mədəniyyət, Elm, Təhsil və Media Komitəsinin rəyi, məruzəçi: cənab Andries Gryffroy). Mətn Assambleya tərəfindən 24 iyun 2026-cı ildə qəbul edilmişdir (24-cü iclas).
Redaksiya baxışına tabe olan ilkin versiya.

6.​Assambleya qeyd edir ki, Avropa Demokratiya Uğrunda Hüquq Komissiyasının (Venesiya Komissiyası) Media haqqında Qanun, Siyasi partiyalar haqqında Qanun və Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında Qanunla bağlı rəylərində verdiyi tövsiyələrin heç biri icra olunmayıb. Əksinə, əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edilib: xarici media filiallarının ləğvi üçün sadələşdirilmiş prosedur, mətbuat orqanlarının adlandırılması ilə bağlı daha sərt qaydalar və qeyri-hökumət təşkilatlarının hər hansı beynəlxalq maliyyə vəsaiti almasının faktiki blokadası. Bu isə Azərbaycanda media və daha geniş vətəndaş məkanı üzərində çəkindirici təsiri daha da gücləndirib.
7.​Assambleya “Azərbaycanda siyasi məhbuslarla bağlı bildirilən hallar” haqqında 2322 (2020) saylı Qətnaməsini xatırladaraq, siyasi məhbus kimi bildirilən şəxslərin sayında əhəmiyyətli artımdan dərin narahatlıq keçirir. Azərbaycan Siyasi Məhbusların Azadlığı Uğrunda İttifaqının məlumatına görə, 2026-cı ilin may ayı etibarilə Azərbaycanda 328 siyasi məhbus var idi.

8.​Bu kontekstdə Assambleya tanınmış azərbaycanlı insan hüquqları müdafiəçisi və seçki müşahidəçisi, 2014-cü il Vatslav Havel İnsan Hüquqları Mükafatının laureatı Anar Məmmədlinin həbsi və cinayət təqibinin davam etməsini xüsusi olaraq pisləyir. Assambleya xatırladır ki, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi onun əvvəlki həbsini Konvensiyanın 5-ci və 18-ci maddələrinin pozuntusu kimi siyasi motivli hesab etmişdi. Assambleya hazırkı ittiham aktında Anar Məmmədlinin əvvəlki cinayət işinə açıq istinad edilməsini həyəcanverici sayır; halbuki həmin iş Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi tərəfindən onun seçki monitorinqi sahəsində fəaliyyətinə görə vətəndaş cəmiyyəti fəalı kimi susdurulması və cəzalandırılması cəhdi kimi qiymətləndirilmişdi. Assambleya xatırladır ki, həmin iş üzrə Məhkəmə qərarının icrası hələ bağlanmayıb və bu kontekstdə Azərbaycan hakimiyyətinin əvvəlki məhkumluğun ona qarşı yeni cinayət prosesinə hər hansı təsir göstərməməsini təmin etmək öhdəliyi var.

9.​Cənab Məmmədlinin son həbsi qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyəti, çirkli pulların yuyulması, vergidən yayınma və bir sıra digər cinayətlər üzrə ittihamlarla baş verib. Bu həbs onun rəhbərlik etdiyi Seçkilərin Monitorinqi və Demokratiyanın Tədrisi Mərkəzinin 2024-cü ilin fevralında keçirilmiş prezident seçkisində pozuntular barədə məlumat verməsindən və onun Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurası ilə əməkdaşlığından qısa müddət sonra həyata keçirilib. Buna görə Assambleya hesab edir ki, cənab Məmmədlinin hazırkı həbsi sırf siyasi səbəblərlə tətbiq olunmuş kimi görünür və bu, onun “Siyasi məhbus anlayışı” haqqında 1900 (2012) saylı Qətnamədə müəyyən edilmiş siyasi məhbus tərifinə uyğun gəldiyini göstərir.

10.​Assambleya müstəqil media qurumu olan Abzas Media-nın jurnalistləri və əməkdaşları barəsində uzunmüddətli həbs cəzalarının verilməsini ən qəti şəkildə pisləyir. Assambleya xüsusilə narahatlıqla qeyd edir ki, məhkum edilənlər arasında Abzas Media-nın baş redaktoru Ülvi Həsənli də var; o, daha əvvəl Azərbaycanda jurnalistlərin vəziyyəti barədə Assambleyanın Hüquqi Məsələlər və İnsan Hüquqları Komitəsində ifadə vermişdi. Assambleya beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edən şəxsləri cəzalandırmaq üçün cinayət hüququndan sui-istifadəni qətiyyətlə pisləyir.

11.​Assambleya üçün eyni dərəcədə həyəcanverici olan digər məsələ Azərbaycanda əvvəllər fəaliyyət göstərmiş Radio Free Europe/Radio Liberty, Toplum TV, Meydan TV, Kanal 11 və Kanal 13 kimi digər müstəqil media qurumlarının jurnalistləri və əməkdaşlarına qarşı oxşar repressiya modelidir. Onlar uydurma kimi görünən ittihamlarla ya məhkum edilib, ya da cinayət təqibinə məruz qalıblar. Oxşar tədbirlər digər jurnalistlərə, bloqerlərə, demokratiya tərəfdarı fəallara, müxalifət nümayəndələrinə, korrupsiya əleyhinə ekspertlərə və insan hüquqları müdafiəçilərinə, o cümlədən Qubad İbadoğlu, Akif Qurbanov, Ələsgər Məmmədli, Ruslan İzzətli, Elnarə Qasımova, Nərgiz Absalamova, Əli Zeynal, Fərid Mehralızadə, Bəxtiyar Hacıyev, Rüfət Səfərov və Əli Kərimliyə qarşı da tətbiq edilib. Onların hamısı iddia olunan siyasi motivli ittihamlarla ya həbsdə, ya da ev dustaqlığındadır, yaxud artıq qeyri-mütənasib cəzalar alıblar.

12.​Assambleya həmçinin müstəqil tədqiqatçılar İqbal Əbilov və Bəhruz Səmədov barəsində çıxarılmış ağır həbs hökmlərini pisləyir. Onlar erməni universitetləri və Ermənistan vətəndaşları ilə adi akademik əlaqələri əsasında uydurma dövlətə xəyanət ittihamları ilə məhkum ediliblər. “Avropada akademik azadlığa və ali təhsil müəssisələrinin muxtariyyətinə təhdidlər” haqqında 2352 (2020) saylı Qətnaməsinə istinad edən Assambleya bir daha vurğulayır ki, akademik azadlıq demokratik cəmiyyətlərin mühüm tərkib hissəsidir.

13.​Assambleya Azərbaycanda həbsdə olan doqquz qadın jurnalistə qarşı seksual zorakılıq, o cümlədən həbsxana mühafizəçiləri tərəfindən zorlama təhdidləri və seksual qısnama barədə son məlumatlardan dəhşətə gəlib.

14.​Buna görə Assambleya Azərbaycanı aşağıdakılara çağırır:

14.1.​Avropa Şurasının Nizamnaməsi (ETS No. 1), xüsusilə onun 3-cü maddəsi, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və digər beynəlxalq insan hüquqları müqavilələri üzrə beynəlxalq öhdəliklərinə hörmət etsin;

14.2.​jurnalist fəaliyyətinə, korrupsiya barədə araşdırmalarına, demokratiya tərəfdarı mövqeyinə, insan hüquqlarını müdafiə etməsinə və ya müstəqil akademik araşdırmalarına görə hədəfə alınmış şəxslərə qarşı təhdidlərə, hədələməyə və cinayət təqibinə son qoysun və həbsdə olanların dərhal azad edilməsini təmin etsin;
14.3.​Azərbaycan Siyasi Məhbusların Azadlığı Uğrunda İttifaqının mütəmadi yenilənən siyasi məhbus siyahılarında yer alan bütün şəxslərin işlərinə yenidən baxsın, 1900 (2012) saylı Qətnamədə göstərilən tərifə uyğun olaraq siyasi məhbus hesab edilən şəxsləri azad etsin, onlara qarşı siyasi motivli bütün ittihamları ləğv etsin və ya məhkumluqlarını aradan qaldırsın;

14.4.​azadlığa buraxılanadək həmin məhbusların saxlanma şəraitinin beynəlxalq insan hüquqları hüququna uyğun olmasını, o cümlədən adekvat tibbi yardıma və vəkilləri, ailələri və digər şəxslərlə əlaqəyə çıxışını təmin etsin;

14.5.​məhbusların işgəncəyə və ya digər pis rəftar formalarına məruz qalmamasını təmin etsin, belə iddiaların dərhal, şəffaf və səmərəli araşdırılmasına və günahkarların cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinə zəmanət versin;

14.6.​jurnalistlərə, insan hüquqları müdafiəçilərinə və vətəndaş cəmiyyəti fəallarına qarşı hər hansı fiziki hücumun, zorakılığın və ya zorakılıq təhdidinin, o cümlədən nifrət cinayətlərinin lazımi qaydada araşdırılmasını və günahkarların cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini təmin etsin;

14.7.​ifadə azadlığı, sərbəst toplaşmaq azadlığı, birləşmək azadlığı, azadlıq hüququ və ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ ilə bağlı Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi tərəfindən müəyyən edilmiş struktur və sistemli problemləri aradan qaldırmaq üçün təxirə salmadan səmərəli ümumi tədbirlər qəbul etsin;

14.8.​Azərbaycanda insan hüquqlarının tam həyata keçirilməsini, hüququn aliliyinə hörməti və məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyini təmin etmək məqsədilə hüquqi çərçivəsinə yenidən baxsın; bunu Venesiya Komissiyasının tövsiyələrini icra etməklə və “Azərbaycanda demokratik institutların fəaliyyəti” haqqında 2184 (2017) saylı Qətnaməyə uyğun şəkildə həyata keçirsin;

14.9.​CPT-nin bütün hesabatlarının dərcini təmin etsin və həmin hesabatlarda yer alan tövsiyələri icra etsin;

14.10.​Assambleyanın müəyyən üzvlərinin Azərbaycanda arzuolunmaz şəxs elan edilməsi ilə bağlı tədbirləri ləğv etsin.

15.​Dövlətlərin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarını icra etmək üzrə qeyd-şərtsiz öhdəliyini xatırladaraq, Assambleya Azərbaycanı aşağıdakılara çağırır:

15.1.​Məhkəmə qərarlarının icrasına nəzarət edən Nazirlər Komitəsi prosesində iştirakını bərpa etsin, o cümlədən qərarların icrasına həsr olunmuş rüblük “CM/DH” iclaslarında tam və fəal iştirak etsin, vaxtında və əhatəli fəaliyyət planları və fəaliyyət hesabatları təqdim etmək öhdəliyini yerinə yetirsin;

15.2.​icrası gözlənilən Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin bütün qərarlarını dərhal yerinə yetirməklə insan hüquqları müdafiəçilərinin, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının və jurnalistlərin müdafiəsini təmin etsin.

16.​Assambleya Milli Məclisi bu qətnamədə ifadə edilmiş narahatlıqların aradan qaldırılması məqsədilə Assambleya ilə dialoqu bərpa etməyə çağırır. Assambleya həmçinin Azərbaycan hakimiyyətini parlament nümayəndə heyətinin səlahiyyət sənədlərini Assambleyaya təqdim etməmək qərarından üzv dövlət və Avropa Şurası müqavilələrinin iştirakçısı olan dövlət kimi öhdəlik və götürdüyü vədlərə tam əməl etməmək üçün bəhanə kimi istifadə etməkdən çəkinməyə çağırır. Buraya Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası sistemində tam iştirak, xüsusilə Məhkəmədə hakim vəzifəsinə namizədlərin siyahısının təqdim edilməsi və Məhkəmə qərarlarının icrasına nəzarət prosesində yenidən iştirak daxildir. Eyni yanaşma digər Avropa Şurası müqavilələrində tam iştirakına və müvafiq monitorinq orqanları və layihələrlə əməkdaşlığına da aiddir. Assambleya hesab edir ki, Avropa Şurasının bütün orqanları ilə səmərəli əməkdaşlıq etmək və bu əməkdaşlıqdan tam faydalanmaq Azərbaycanın da ən yaxşı maraqlarına uyğundur.

17.​Assambleya Avropa Şurasının üzv dövlətlərini və, müvafiq hallarda, müşahidəçi dövlətləri və Avropa İttifaqını aşağıdakılara çağırır:

17.1.​siyasi məhbusların azad edilməsinə nail olmaq üçün Azərbaycan hakimiyyəti ilə həm ikitərəfli qaydada, həm də çoxtərəfli platformalar çərçivəsində iş aparsınlar;

17.2.​təqibdən və/və ya həbsdən yayınmaq üçün Azərbaycanı tərk etməli olan keçmiş siyasi məhbuslara, azərbaycanlı müxalif siyasətçilərə, vətəndaş cəmiyyəti fəallarına, jurnalistlərə və insan hüquqları müdafiəçilərinə viza verilməsini asanlaşdırsınlar və onların sığınacaq müraciətlərinə diqqətlə baxsınlar; zorakılıq və ya transsərhəd repressiya riski altında olduqları halda onların təhlükəsizliyini təmin etsinlər;

17.3.​siyasi motivli hesab edilə biləcək ittihamlar üzrə Azərbaycan vətəndaşlarının ekstradisiyası ilə bağlı sorğuları rədd etsinlər;

17.4.​real siyasi təqib riski ilə üzləşəcək Azərbaycan vətəndaşlarının deportasiyasından çəkinsinlər.

18.​Assambleya Avropa Şurasının Baş katibini Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 52-ci maddəsinin ona verdiyi səlahiyyətlərdən istifadə etməyə, Azərbaycan hakimiyyətindən onların daxili hüququnun Konvensiyanın səmərəli icrasını necə təmin etdiyinə dair izahat almağa çağırır.

19.​Assambleya xatırladır ki, Azərbaycan Avropa Şurasına üzv olarkən Assambleyanın monitorinq prosedurunun həyata keçirilməsində tam əməkdaşlıq etməyi öhdəsinə götürmüşdür və bu prosedur Milli Məclisin Assambleyaya səlahiyyət sənədlərini təqdim etməmək qərarından asılı olmayaraq davam edir. Buna görə Assambleya Monitorinq Komitəsinin həmməruzəçilərini bu qətnaməni nəzərə almağa və işlərini intensivləşdirməyə dəvət edir.

20.​Nəhayət, Assambleya Azərbaycanda insan hüquqları müdafiəçilərinin və müstəqil jurnalistlərin müdafiəsi məsələsini gündəmində saxlamaq qərarına gəlir.